Voorheuvel 14a

(Zie pagina 529 van het Onderduikboek; sterk uitgebreid)

In memoriam:

• David Joseph Hamburger, handelsreiziger‏‎ (Hilversum, 9 mei 1911 – Zeist, ‎4 september 1944), bereikte de leeftijd van 33 jaar

Onderduikers:

• echtgenote Sientje Hamburger-Menko‏‎ (Amersfoort, ‎21 juni 1912 – Zwolle, ‎12 november 1982)
• dochter Naatje Hamburger (Hilversum, 2 juli 1935 – Apeldoorn, 4 oktober 2016)
• zoon Jacob Hamburger (Zeist, 4 oktober 1939)
• zoon David Hamburger (Zeist, 6 september 1944)

Onderduikgevers:

• Johannes Beerends (Amsterdam, 20 juni 1891 – Zeist, 14 februari 1969) en
• echtgenote Anna Marguerite Beerends-van Saagsvelt (Brussel, 14 februari 1895 – in 1979 naar Bussum vertrokken), houders van een hoedenzaak

Een zoon (1920)

David Joseph Hamburger werd geboren op 9 mei 1911 in Hilversum op Groest 59, als zoon van Ezechiel en Naatje Hamburger-de Leeuw. Winkeleigenaar Ezechiel kwam uit Alkmaar. Naatje was geboren in Hilversum. Door de tragische dood van hun zoontje David Ezechiel in 1908, op 6-jarige leeftijd, en omdat een ander kind in 1911 levenloos werd geboren, groeide de in 1912 geboren David Joseph op als enig kind in het gezin Hamburger-de Leeuw. Helaas zou de jongen ook flinke gezondheidsproblemen krijgen.

Het ging het gezin Hamburger-de Leeuw niet voor de wind. Hun ‘N.V. De goedkoopste boek- en papierhandel’ was in 1911 failliet gegaan, maar kon na opheffing van het faillissement in 1912 voortgezet worden. Na enkele verhuizingen vestigde het echtpaar Hamburger-de Leeuw hun winkel in de Heerenstraat, naast schouwburg en theater De Harmonie. Hun assortiment werd uitgebreid met onder meer oosterse maskers, Japanse lampions, schmink en hoge hoeden.

Zoon David Joseph Hamburger groeide op in Hilversum, waar hij na de lagere school drie jaar de MULO bezocht. In 1930 werd de toen 19-jarige David afgekeurd voor militaire dienst, omdat hij problemen met zijn nieren had. Met zijn lengte van 1.61 meter was hij klein van stuk. In 1931 verloofde hij zich met de uit Amersfoort afkomstige Sientje (later Sonja genoemd) Menko. Op 21 februari 1934 traden ze in het huwelijk en gingen ze op Langestraat 109a in Amersfoort wonen, pal naast de ouders van Sientje. David Hamburger was toen van beroep koopman/handelsreiziger.

Zomer 1935 werd dochter Nanny (Naatje) geboren. Met haar verhuisde het echtpaar Hamburger-de Leeuw eind april 1936 naar Zeist, waar ze op Voorheuvel 74 een winkel in feestartikelen begonnen. Sientje Hamburger-Menko speelde in 1938 tennis bij Shot in het damesdubbel en gemengd dubbel.

Twee maanden na de Duitse inval keerde het gezin terug naar Amersfoort, maar toen ze in 1942 moesten onderduiken, kwamen ze terug naar Zeist. De illegaal werkers op de gemeentesecretarie verschaften de gezinsleden op enig moment een valse identiteit met de achternaam Homburg. Dochter Nanny kreeg de voornaam Neeltje, terwijl vader David Joseph voorlopig door het leven ging als Dirk Jan – in de wandeling ook wel ‘Sjakie Homburg’ genoemd – en ging moeder Sonja voorlopig door het leven als de typiste ‘Sien Homburg-Mengkor’. De andere voornamen en alle geboortedata bleven intact. Ze werden op 3 januari 1942 ingeschreven op Bergweg 18. Dat zou wel erg vroeg zijn voor onderduik en was waarschijnlijk een gefingeerde datum.

Waar de twee kinderen ondergebracht werden, is niet duidelijk, maar David en Sientje Hamburger-Menko doken zelf eerst onder in Austerlitz, op Waterlooweg 17a. De omstandigheden (geld, voedsel) waren daar beroerd. Kennelijk was er contact met het echtpaar Beerends-van Saagsvelt dat op Voorheuvel 14a een hoedenzaak exploiteerde. De beide echtparen waren in Amersfoort bevriend geraakt. Joop (Johannes) Beerends – die na de bevrijding een leidende rol zou krijgen bij de bewaking van politieke delinquenten – haalde David en Sonja Hamburger-Menko op uit hun benarde situatie in Austerlitz. Aan de Voorheuvel werden ze herenigd met hun twee kinderen. Aan de Voorheuvel heerste in deze jaren een groot gemeenschapsgevoel. Meerdere bewoners waren op de hoogte van de onderduiksituatie. Onder meer bood Oma Wisman, het sociale middelpunt van de buurt, haar voormalige overburen aan om bij haar in huis te komen. Ze had ruimte in de kelder. Het joodse echtpaar wilde haar echter niet belasten: ‘U heeft een grote familie, als het mis gaat, gaat het ook goed mis. Dat kunnen we u niet aandoen.’ De Voorheuvel-oplossing was dat het echtpaar Hamburger-Menko onderdook bij hun vrienden, het echtpaar Beerends-van Saagsvelt op Voorheuvel 14a en bij het echtpaar Steenhuis-Meter dat op Voorheuvel 31 de bloemenzaak Corona dreef. Laatsbedoelde onderduikgevers waren gereformeerd en beschouwden het als hun plicht om de joodse medemens te helpen. Ze onderhielden een doorgangshuis en uitwijkmogelijkheid voor joodse onderduikers.

Er deden zich tijdens de onderduik van het echtpaar Hamburger-Menko tragische en forse complicaties voor.

David Hamburger, had een zwakke gezondheid vanwege zijn nierproblemen en overleed op 4 september 1944 op Voorheuvel 31, pas 33 jaar oud. Goede raad was duur. Het echtpaar Steenhuis-Meter wilde Davids stoffelijk overschot niet in de tuin begraven. Illegaal werkers zorgden voor een begrafenis op een onbekende plaats. Het stoffelijk overschot werd met een bakkerskar naar de begraafplaats gebracht en daar tegelijk met een officieel te begraven lichaam ter aarde besteld.

Sonja Hamburger-Menko was hoogzwanger en beviel twee dagen later, op 6 september 1944, een dag na ‘Dolle Dinsdag’, van David junior. Dochter Ina van het echtpaar Steenhuis-Meter hielp bij de bevalling. De onderduikbaby vormde een risico, vanwege de kans op huilen. Baby David werd in een hoedendoos naar de overkant gebracht, naar het echtpaar Beerends-van Saagsvelt.

Sonja Hamburger-Menko en haar drie kinderen overleefden de oorlog. Na de bevrijding vond Sonja een nieuwe liefde in Alphons Rodrigues Pereira. Met hem trad zij in 1946 in het huwelijk. Samen kregen zij nog twee kinderen. Sonja Rodrigues Pereira-Menco, weduwe van David Joseph Hamburger overleed in november 1982 op 70-jarige leeftijd. Naatje Hamburger, later Nan genoemd, de dochter van David en Sientje, overleed op 4 oktober 2016, op 81-jarige leeftijd.

De ouders van David Hamburger, Ezechiel en Naatje Hamburger-de Leeuw, overleefden de oorlog niet. Op 16 maart 1943 waren ze ingesloten in de strafbarak 67 van Kamp Westerbork, wat waarschijnlijk inhield dat ze in onderduik gearresteerd waren, en werden een week later gedeporteerd naar Sobibor, waar ze meteen na aankomst – op 26 maart – vermoord werden.

De ouders van Sientje Hamburger-Menko werden op 7 mei 1943 vermoord in Sobibor, twee broers en een zuster werden vermoord in Sobibor, Auschwitz en Neuengamme.

In de naoorlogse jaren bleef er contact tussen Sonja Rodriques Pereira-Menko en haar kinderen met het echtpaar Beerends-van Saagsvelt en het echtpaar Steenhuis-Meter.

Theathermaakster Judith Kruithof produceerde de theathervoorstelling ‘In haar schoenen’ naar aanleiding de oorlogservaringen van haar oma Sonja Rodrigues Pereira-Menko. De voorstelling was onderdeel van de route langs de herdenkingsstenen en werd in 2023 en 2024 vertoond.

Bronnen:

• Mededelingen van Astrid Kruithof-Rodrigues Pereira en Yolande en Herman Steenhuis
• www.herdenkingsstenenamersfoort.nl, David Joseph Hamburger
• ITS Arolsen, digitale collecties, Joodse raad-kaarten voor Ezechiel en Naatje Hamburger-de Leeuw, Jacob en Jettje Menko-de Zoete en kinderen
• Digitaal joods monument, Ezechiel en Naatje Hamburger-de Leeuw, Jacob en Jettje Menko-de Zoete en kinderen
• Zie ook de bewezen onderduikadressen Waterlooweg 17a in Austerlitz en Voorheuvel 31

1. Vooroorlogse reclame van Maison Beerends in de Nieuwe Zeister Courant

2. Het echtpaar David Hamburger en Sientje Menko

3. Anna Beerends-van Saagvelt met Hadassa Kruithof

4. Overlijdensbericht A.M. Beerends-van Saagsvelt