Torenlaan 15b (later afgebroken)

(Zie het Onderduikboek, pagina’s 501-502; sterk uitgebreid)

Onderduikers:

• drs. Rolf Benedictus Zondervan, leraar scheikunde (Groningen, 22 augustus 1903 – Zeist, 7 december 2002)
• echtgenote Anna Catharina Zondervan-Biemond (Amsterdam, 17 maart 1906 – Zeist, 26 mei 1987)

Onderduikgevers:

• Cornelis Jacobus Christiaan Paap (Zeist, 30 januari 1907 – Zeist, 25 december 1993) en
• Anna Neeltje Paap-Geldof (Zeist, 22 december 1904 – Zeist, 19 december 1979)

Vier kinderen (1931, 1933, 1936 en 1941)

Henri Zondervan wordt in Maastricht geboren als het negende kind van de opticien Benedikt Zondervan en zijn vrouw Johanna Wolf. Nadat hij in Maastricht zijn HBS-diploma behaald heeft vertrekt hij naar Amsterdam voor de MO-studie Aardrijkskunde en Geschiedenis. Deze opleiding wordt deels gefinancierd door zijn vier oudere broers, die zelf een zeer bescheiden inkomen hebben. Henri wordt na zijn afstuderen leraar aardrijkskunde. Hij geeft achtereenvolgens les in Bergen op Zoom, Warffum en tot zijn pensionering in 1930 aan de Rijks HBS in Groningen.

Henri Zondervan trouwt in 1901 met zijn volle nicht Bertha Zondervan uit Krefeld – hun vaders zijn broers. Het echtpaar krijgt in Groningen een zoon (1903), Rolf Benedictus en een dochter, Rhea Marianne (1904).

Behalve lesgeven, schrijft Henri Zondervan verschillende artikelen, onder meer voor het Koninklijk Nederlands Aardrijkskundig Genootschap. Bovendien is hij hoofdredacteur van de derde en vierde herziene editie van de Winkler Prins Encyclopedie, 4e herziene druk en auteur van diverse boeken, waaronder ‘Het spel bij dieren, volwassenen en kinderen’ Encyclopedie van de Wereldbibliotheek (1928) en ‘Algemeine Kartenkunde’ (Leipzig, 1900). Tevens vervaardigt hij de tekst bij de schoolplaten ‘Insulinde in woord en beeld’ en ‘Europa in woord en beeld’, beide uitgegeven door Wolters.

Dochter Rhea Marianne trouwt met de joodse fabrikant Herman Leeser en gaat in diens geboorte- en woonplaats Dülmen in Nordrhein-Westfalen wonen. Zelf verhuizen Henri en Bertha Zondervan na Henri’s pensionering in 1930 vanuit Groningen naar Zeist, waar ze op Platolaan 40 gaan wonen. Ze krijgen daar nog hetzelfde jaar telefoonaansluiting. Zo’n 2 jaar later zullen ze verhuizen naar nummer 34 in de Platolaan.

In 1931 wordt Henri Zondervan door de Minister van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen aangewezen als eindexamendeskundige voor de Rooms-Katholieke HBS en het Christelijk Lyceum in Almelo, het Christelijk Lyceum in Zwolle en het Gemeentelijk Lyceum in Enschede. En in 1932 voor de B-afdeling van de Christelijk HBS in Stadskanaal.

In 1935 staat Zondervan als nummer 10 op de lijst van de liberale staatspartij ‘De vrijheidsbond’ voor de gemeenteraad in Zeist. In datzelfde jaar overlijdt Bertha Zondervan-Zondervan. Weduwnaar Henri Zondervan zet dan een advertentie voor een huishoudster. De niet-joodse weduwe Jenneke Walenkamp-Blom (Waardenburg, 1879) reageert en wordt aangenomen. Het klikt en de weduwe fungeert tevens als gezelschapsdame. Zo reist ze met Henri Zondervan naar Italië. Elk overigens voor eigen kosten, want Zondervan is een zeer strikte, precieze man.

Zoon Rolf, afgestudeerd scheikundige en net als zijn vader leraar MO, gaat les geven aan het Christelijk Lyceum in Zeist. In 1934 wordt hij volgens De Zeister Courant (voorpagina) door de Haagse gemeenteraad benoemd tot tijdelijk leraar scheikunde aan de Hogere Burgerscholen met een 5-jarige cursus in Den Haag. Dat bericht wordt later echter gerectificeerd. Wat wel doorgaat in 1934 is het huwelijk van Rolf Zondervan met Annie (Anna Catharina) Biemond. Het echtpaar Zondervan-Biemond gaat aanvankelijk op Eikenlaan 36 wonen, maar vanaf 1937 op Professor Sproncklaan 9, waar ook zij een telefoonaansluiting krijgen en er komt een meisje voor de morgenuren.

In 1934 en 1936 gaf Rolf Zondervan scheikundelessen in het kader van een cursus voor jeugdige werkelozen in het Zeister Slot.

Weduwnaar Henri Zondervan besteedt zijn tijd voornamelijk aan lezen, studeren, tuinieren en knutselen voor zijn kleinkinderen. Die kleinkinderen wonen in het Duitse Dülmen in Nordrhein-Westfalen. Dochter Rhea Marianne woont daar nog steeds met haar echtgenoot Hermann Leeser (1890), een joodse fabrikant in die plaats. De Reichspogromnacht van 9 op 10 november 1938 is een crimineel en huiveringwekkend pogrom in Duitsland. Hermann Leeser wordt gearresteerd en snijdt op 13 november zijn polsen door. De trouwe chauffeur van Henri Zondervan haalt de kleindochters Helga Pauline (1928-2018) en Ingrid Bertha (1932) op uit Duitsland. Hun moeder komt na. Ongetwijfeld ernstig getraumatiseerd door de gebeurtenissen vestigen moeder en dochters zich ook in Zeist, op Platolaan 68. Daar begint Rhea Marianne Leeser-Zondervan een pension.

In mei 1940 wordt door De Zeister Courant een lijst van ‘Ongedeerden’ (militairen) gepubliceerd, waarop ook R.B. Zondervan. Blijkbaar heeft Rolf Zondervan deelgenomen aan de verdediging van het land.

In de volgende twee jaren wordt het leven onmogelijk door een stroom van anti-joodse maatregelen.

In februari 1942 vertrekt Rolf Zondervan volgens een bericht in De Zeister Courant naar Nijmegen. Maar in maart 1942 komt zijn echtgenote vanuit Nijmegen terug naar Professor Sproncklaan 9 en in mei volgt Rolf Zondervan zelf. Zijn vader, hij, zijn zuster en haar twee dochters moeten vanaf het begin van die maand allemaal een jodenster dragen.

In de zomer van 1942 dreigt er deportatie. Op de lijsten (zoals de lijst ‘JUDEN wohnhaft in ZEIST’ van medio september 1942) die de gemeente Zeist maakt van haar joodse inwoners staan ook hun namen. Vader Henri Zondervan geldt als ‘voljood’ volgens de nazi-bepalingen en zijn kinderen ook. Ze komen elk voor de keuze te staan, in onderduik of deportatie?

Dochter Rhea en haar eigen dochters duiken onder in een achterhuis in Rotterdam, waar ze onder moeilijke omstandigheden, maar gezamenlijk, de bezetting overleven.

Op Henri Zondervan wordt ingepraat om ook onder te duiken, temeer omdat in de buurt een goed adres beschikbaar is. Hij redeneert echter dat hij te oud is om weggevoerd te worden en daarom wel ongemoeid zal worden gelaten of dat hij er moeilijk mee om zal kunnen gaan, niet meer naar buiten te kunnen. Onderduiken is daarom voor hem geen optie. Dan gaat het echter snel. Op 14 september 1942 verhuist hij gedwongen naar Amsterdam, waar hij ingekwartierd wordt op Amstellaan 27a (‘bij Moses’). Al een paar dagen later wordt hij bij een razzia opgepakt en op 18 september 1942 geïnterneerd in Kamp Westerbork, 3 dagen later wordt hij gedeporteerd naar Auschwitz en meteen na aankomst op 24 september 1942 vermoord, op de leeftijd van 78 jaar. Tien dagen na zijn gedwongen vertrek uit Zeist.

Rolf Zondervan heeft door zijn huwelijk met een niet-joodse de status van gemengd gehuwde jood (hij is ook niet belijdend joods). Hoewel de bezetter gemengd gehuwde joden voorlopig niet deporteert, is er geen noodzaak voor Rolf Zondervan en zijn echtgenote Annie Biemond om onder te duiken. Maar ze vertrouwen de bezetter niet – terecht zoals in 1944 zal blijken – en besluiten half november 1942 toch onder te duiken.

Platolaan 34 komt onder beheer van de foute instelling Algemeen Nederlandsch Beheer van Onroerende goederen (ANBO). Blijkbaar hebben de kinderen van Henri Zondervan geen rechten. Desgevraagd, heeft de ‘huisdame’ Rolf Zondervan het meubilair van zijn vader geweigerd, omdat bij een inventarisatie voor de bezetter verklaard is dat het haar bezit is. Op 24 november 1942, nadat Rolf Zondervan en echtgenote ondergedoken zijn, wordt het meubilair weggehaald en op 1 december 1942 per veiling verkocht. Kunsthandelaar Jacobsen op Slotlaan 2 koopt bijvoorbeeld voor 90 gulden het schilderij ‘Zigeunerin’ van de bekende Hongaars-joodse kunstschilder Richard Geyger. Het hangt maar kort in zijn etalage als het voor 270 gulden wordt verkocht.

Begin november 1942 wordt de woning – dan nog gemeubileerd – gevorderd door een Duitse officier als woning voor zijn echtgenote. Omdat de CV defect blijkt te zijn, komt de woning een paar dagen later al weer vrij. Die wordt dan meteen toegewezen aan de familie Veldman-Boer, waarvan de woning Renesselaan 2 gevorderd is door de Wehrmacht.

De gemeente Zeist noteert op 28 december 1942 in de bevolkingsadministratie dat Rhea Marianne Leeser-Zondervan en haar twee dochters alsook het echtpaar Zondervan- Biemond zijn ‘Vertrokken Onbekend Waarheen’. Maar allen zijn al eerder ondergedoken. Rolf Zondervan en echtgenote hebben inmiddels een onderduikplaats gekregen bij het echtpaar Paap-Geldof, dat op de Torenlaan woont. Cornelis Paap exploiteert een bouwmaterialenhandel op Torenlaan 13-15) Hun woning heeft nummer 15b. Buurman Nijenhuis heeft een smederij en een draaibank. Daar gaat Rolf Zondervan via het steegje naar toe als de kust veilig is, om staal te bewerken, bij wijze van hobby.

Het echtpaar Zondervan-Biemond overleeft de bezetting. Eind juli 1945 doet Rolf Zondervan aangifte tegen de weduwe Jenneke Walenkamp-Blom, de voormalige ‘huisdame’ van zijn vader, wegens het verduisteren van bezittingen van zijn vader. De afloop is niet bekend.

Wat Rhea Marianne Leeser-Zondervan betreft, volgt er eind jaren tachtig nog een opmerkelijke ontwikkeling. Bij de voorbereiding van de bouw van een turnhal voor de Realschule in Dülmen stuit men op de resten van de voormalige linnenweverij van Hermann Leeser. De directeur besluit om de school de naam Herman-Leeser-Schule te geven. Dat blijkt in 1988 aanvankelijk een omstreden besluit. Er komen verontwaardigde reacties: men zou het verleden nu eindelijk wel eens mogen laten rusten. De plaatselijke katholieke kerk stelt een heilige als naamspatroon voor. De naam blijft echter gehandhaafd, op basis van de gekozen missie: onderwijs over het nationaalsocialisme en eerbetoon aan de geziene en zo tragisch aan zijn eind gekomen plaatsgenoot Hermann Leeser.

Rhea Marianne Leeser-Zondervan maakt het nog mee; zij overlijdt in 1994 in Rotterdam. Op 30 maart 2014 zijn er voor haar voormalige woning op Lüdinghauser Strasse 5 in Dülmen in het kader van een project van de Herman-Leeser-Schule 4 struikelstenen onthuld, voor haar zelf, haar echtgenoot en beider dochters.

Rolf Benedictus Zondervan overlijdt op 7 december 2002 in Zeist, op 99-jarige leeftijd.

Op 26 september 2025 is voor Henri Zondervan een struikelsteen geplaatst voor zijn voormalig woonadres op Platolaan 34.

Bronnen:

• Mededelingen van Jaap Paap
• Wikipedia, Henri Zondervan
• Digitaal joods monument, Henri Zondervan
• Stadsarchief Amsterdam, indexen, archiefkaart voor Henri Zondervan
• R.P.M. Rhoen, ‘Zij zochten Abdullam in Zeist, Overzicht van de joodse inwoners van de gemeente Zeist 1940-1945’, uitgave Zeister Historisch Genootschap, april 2001
• Gemeentearchief Zeist, archief 3500 (gemeentepolitie), proces-verbaal uit map met inventarisnummer 320
• koerber-stiftung.de, ‘Skandale in der Geschichte, Skandal um die Namensgebung der Schule’
• heimatverein-duelmen.de, Gedenk- und Erinnerungskultur in Dülmen, over het gezin van Rhea Leeser-Zondervan
• www.nljewgen.org, In memoriam Helga Becker-Leeser (1928-2018)
• de.wikipedia.org, Liste der Stolpersteine in Dülmen

1. De nieuwbouw op de Torenlaan

2. Torenlaan 15b in vroeger tijden

3. Torenlaan 15, voordat het afgebroken werd

4. Henri Zondervan en Bertha Zondervan-Zondervan, in de jaren dertig

5. Henri Zondervan in zijn studeerkamer

6. Rolf Zondervan

7. Dochter Helga Leeser-Zondervan

8. Hermann Leeser en zijn twee dochters

9. Rhea Leeser-zondervan met haar twee dochter s in Zeist, augustus 1940

10. Kleinzoon Joost Becker onthult de struikelsteen voor zijn grootvader