Dit bericht beschrijft een adres in Zeist waar tijdens de bezetting een of meerdere joodse onderduikers verbleven. Een overzicht van dergelijke adressen en de daar geregistreerde onderduikers is te vinden via bekende onderduikadressen.

Wie weet meer? Suggesties voor correctie, wijziging en aanvulling kunnen doorgegeven worden via het contactformulier op deze site.

(Zie het Onderduikboek, pagina’s 51-52; gewijzigd en sterk aangevuld)

In memoriam:

  • Eliazar Leonard Rijnveld, ongehuwd, boekhouder-korrespondent (Den Haag, 22 juni 1918 – Seibersdorf-Oostenrijk, 31 maart 1943), bereikte de leeftijd van 24 jaar

Bewoonster (niet onderduikgeefster):

  • Maria Sophia Dorothea Koetsdijk-Wilson, gehuwd, pensionhoudster (Nieuwer-Amstel, 9 september 1892 – Zeist, 17 oktober 1967)

Geen thuiswonende kinderen

In de zomermaanden van 1942 duiken de nodige joodse inwoners van Zeist onder in hun woonplaats of elders. Veel joodse inwoners van andere plaatsen, vooral uit Amsterdam, zullen in Zeist onderduiken, in een van de vele pensions die het dorp telt. Voor velen loopt het verkeerd af.

De eerste joodse onderduiker die in Zeist gearresteerd wordt, is Moritz Fenichel. Zie het bewezen onderduikadres Kroostweg 62 (tijdens de bezetting 42).

De tweede is de 24-jarige Leo (Eliazar Leonard) Rijnveld. Op dinsdag 25 augustus 1942 is hij de eerste van een aantal eerste joodse onderduikers die door de Zeister NSB-politieman Evert Drost worden gearresteerd in Zeist. De arrestatie vindt plaats in een pension aan de Slotlaan.

Er is verraad in het spel. Nadat de politieman ter ore is gekomen dat er zich in de woning Slotlaan 28 F bis een joodse man ophoudt, gaat hij meteen op onderzoek uit. De bewoonster, mevrouw Wilson-Koetsdijk vertelt hem dat ze kort tevoren een kamer verhuurd heeft aan een heer die zich onder de naam Desiré Henri Wolf heeft voorgesteld aan haar.

De huurder wordt daarop door Drost gehoord en verklaart dat hij Desiré Henri Wolff heet (Drost schrijft de naam met dubbel f) en op 11 januari 1911 in Beneden Commewijne in Suriname geboren is. Hij is van beroep contractant van de Rekenkamer en woont op Carpentierstraat 197 in Den Haag. Hij is in Zeist voor een zomerse vakantie.

Maar als Evert Drost de man meeneemt naar het politiebureau voor nader onderzoek vertelt hij onderweg dat hij een jood is. Hij biedt Drost 200 gulden als die hem laat gaan. Maar dat is de fanatieke NSB’er niet van plan. Leo Rijnveld wordt onder zijn werkelijke naam geregistreerd:

‘19.00 uur Aan het bureau gebracht en op last van S.D. te A’dam in arrest gesteld (cel 7)

ELIAZAR LEONARD RYNVELD

geb. 22 juni 1918 te Den Haag, boekhouder won. Elandstraat 53 te Den Haag. E.C.D.’

Bij verhoor verklaart Leo Rijnveld dat hij op 8 februari 1918 in Den Haag geboren is, boekhouder-korrespondent van beroep is en op Elandstraat 53 in zijn geboorteplaats woont. Hij behoort tot de Israëlitische kerk en weet daarom dat alle (anti-)joodse maatregelen van de bezetter op hem van toepassing zijn. Hij is Den Haag ontvlucht, om zich te onttrekken aan een eventuele deportatie. Eerder heeft hij zich herhaald zonder Jodenster op straat begeven. Bovendien heeft hij zijn persoonsbewijs dus vervalst en heeft hij in Den Haag voor 45 gulden van een onbekende een distributiekaart gekocht en enkele brood-, boter, vlees- en aardappelzegels. Hij heeft 375 gulden aan spaargeld bij zich. Bij fouillering door Drost blijkt dat bedrag te kloppen.

In een Duitstalig ‘Protokoll’ (proces-verbaal) legt de NSB-politieman de vier overtredingen van zijn arrestant vast: die draagt geen jodenster, is zonder toestemming van adres veranderd, heeft zijn persoonsbewijs vervalst en heeft distributiebescheiden gekocht.

De volgende dag wordt de 24-jarige Leo Rijnveld om 10.00 uur afgehaald door iemand van de marechaussee en naar de Sicherheitspolizei in Amsterdam gebracht.

Evert Drost gaat ’s middags terug naar het pension, om de bagage van zijn arrestant op te halen:

‘16 uur Wordt al de bagage van Eliazar Leonard Rijnveld geb. 22 juni 1918 te Den Haag, van beroep boekhouder, won. Elandstraat 53 Den Haag, die in pension was in perceel Slotlaan 28 F bis II, aan het bureau gebracht en opgeborgen in de z.g. Theekamer.

Toen ik hedenmiddag in perceel Slotlaan 28 F bis was, werd er door de post een telegram en een brief bezorgd, geadresseerd aan D. Wolff (valsche naam van Rijnveld) deze brief en telegram zijn door mij medegenomen.

Over dit telegram en brief is door mij getelefoneerd met de S.D. te Amsterdam. Op last S.D. moest dit onmiddellijk naar hen opgestuurd worden. Hieraan voldaan. Tevens gesproken over de aan het bureau aanwezige goederen van Rijnveld, ook deze moesten naar de S.D. te Amsterdam worden opgestuurd.

E.C.D.’

De bewoonster van Slotlaan 28 F bis (II?), de 50-jarige Maria Sophia Dorothea Koetsveld-Wilson, wordt niet gearresteerd. Ze heeft op 1 april 1942 een advertentie geplaatst in De Zeister Courant, met de nogal beknopte tekst:

‘ZIT-SLAAPK., v. w., str. w., m. pr. pension, voor Heer-all. Desgew. huis. verk. Slotlaan 28 F bis’

Waarschijnlijk heeft Leo Rijnveld op een dergelijke advertentie gereageerd. De pensionhoudster was zich er volgens Drost echter niet van bewust dat ze met een joodse onderduiker van doen had en heeft alle medewerking verleend aan Drost.

Er kleeft wel een bijzonderheid aan de pensionhoudster. Zij is in 1913 getrouwd met de horlogemaker Johannes Julius Kutscheidt (Medemblik, 11 juni 1887).

In 1922 hebben Kutscheidt, zijn vader en een zuster toestemming gekregen om hun van oorsprong Duitse naam te veranderen in Koetsdijk (andere Kutscheidts, zoals een prominente schaker, gaan verder met de achternaam Koetsheid). Begin jaren dertig is het echtpaar Koetsdijk-Wilson naar Zeist gekomen. In 1939 heeft Johannes Julius Koetsdijk op Slotlaan 54 (anno 2025 Slotlaan 246 en 246a) een winkel als klokken- en horlogemaker en juwelier, maar in september van dat jaar wordt hij failliet verklaard. Hij gaat dan werken als reiziger.

Ten tijde van de arrestatie woont Koetsdijk al apart van zijn echtgenote. Dat blijkt uit een lijst van Zeister NSB’ers, waarop zijn naam vermeld wordt, met als adres Walkartweg 28. Maar formeel zijn beiden nog getrouwd en dat betekent dat Leo Rijnveld een kamer huurde bij de echtgenote van een NSB’er.

Op 6 januari 1944 wordt de scheiding uitgesproken tussen Koetsdijk en Maria Sophia Dorothea Wilson en op 2 februari hertrouwt hij. Zijn ex-echtgenote hertrouwt eind september 1945 in Zeist. Johannes Julius Koetsdijk is dan als politiek delinquent ingesloten in de gevangenis aan het Wolvenplein in Utrecht.

Leo Rijnveld is dus de eerste joodse onderduiker die gearresteerd wordt door de Zeister NSB-politieman Evert Drost die zich in 1943 zal ontpoppen tot de ‘schrik van Zeist’ en tot jodenjager. Leo Rijnveld blijft tot 10 september in Amsterdam, voor verhoor. Op 10 september wordt hij binnengebracht in Kamp Westerbork, waar hij de nacht doorbrengt en de volgende dag al meteen gedeporteerd wordt. Hoe zijn route langs kampen verloopt – mogelijk via Cosel en het kamp Niederkirch (Dolna) – staat niet vast, maar uiteindelijk komt hij terecht in het kamp voor dwangarbeiders bij Seibersdorf in Oostenrijk. Daar komt op woensdag 31 maart 1943 een eind aan zijn leven. Zeven maanden na zijn arrestatie in Zeist wordt hij vermoord of bezwijkt Leo Rijnveld, op de leeftijd van 24 jaar.

Leo Rijnveld was de enige van zijn ouderlijke gezin, die slachtoffer werd van de Holocaust. Dat gezin bestond uit de ouders Izaak en Jetje Rijnveld-Os en, behalve Leo, uit de kinderen Sara, Simon, Marie en Menke (drie kinderen waren op jonge leeftijd overleden).

Het gezin was nogal beweeglijk geweest. In 1911 was Izaak Rijnveld uit Antwerpen gekomen, waarna hij in Den Haag op 5 adressen woonde, vanaf 1914 met zijn echtgenote Jetje Rijnveld-Os. In de volgende jaren tijd waren de acht kinderen geboren, waarvan in juni 1931 de bar mitswa van zoon Leo was gevierd. In 1932 was het hele gezin naar Luik vertrokken, om na enkele weken terug te keren naar Den Haag. Na drie andere adressen was het gezin in 1934 gaan wonen op Elandstraat 34.

Die beweeglijkheid had mogelijk te maken met het eerste beroep van Izaak Rijnveld, die pianist was. Hoewel als zijn volgende beroepen in het Haagse bevolkingsregister reiziger en winkelier genoteerd werden, bleef hij in werkelijkheid de piano trouw. Hij speelde dagelijks uren piano, terwijl zijn echtgenote gemotiveerd lederwaren verkocht in hun zaak.

Behalve Leo Rijnveld overleefden de overige zes leden van zijn ouderlijke gezin. Hoe is niet bekend. Wel dat Sara Rijnveld, de oudste zuster van Leo, bij beschikking van 8 augustus 1946 van de arrondissementsrechtbank in Almelo ook formeel haar identiteit terugkreeg: ‘Catharina Reinvelt werd Sara Rijnveld’. Sara (Kitty) Rijnveld was op 30 augustus 1944 (!) in Markelo als ‘Catharina Reinvelt’ getrouwd met de later bekende beeldend kunstenaar Riemko Holtrop. In de huwelijksakte werden als ouders ‘Jules Reinvelt’ en ‘Henriette Jansen’ genoteerd. Ook dat werd gecorrigeerd.

In februari 1945, nog tijdens de bezetting, kreeg het echtpaar Holtrop-Rijnveld) hun eerste kind, een zoontje dat Roel Leo werd genoemd. Opmerkelijk is dat kunstschilder Simon Rijnveld, de tweede in het gezin Rijnveld-Os, met zijn echtgenote Mary Koekoek begin maart 1945 een zoon kreeg, die de voornamen Leo Roel kreeg. Beide echtparen hadden in die tijd nog geen contact.

Bronnen:

  • Zie ook het bewezen onderduikadres Kroostweg 62
  • Grotendeels gebaseerd op Gemeentearchief van Zeist, archief 3500 (gemeentepolitie), dagrapporten van 25 en 26 augustus 1942 en Duitstalig Protokoll van 25 augustus 1942
  • Mededelingen van Mariette Holtrop
  • ITS Arolsen, Joodse Raad-kaarten voor Eliazar Leonard Rijnveld en zijn vader Izaak Rijnveld
  • geni, gezin Rijnveld-Os
  • www.zilverkamerzeist.nl, Zilverwandeling
  • www.delpher.nl, oude kranten, Nederlandsche Staatscourant van 11 april 1922, naamsverandering van Kutscheidt naar Koetsdijk
  • www.vernoeming.nl, ‘Kutscheidt, hoe kom je van die naam af?’
  • wiewaswie, informatie over Johannes Julius Kutscheidt/Koetsdijk, Maria Sophia Dorothea Wilson en nieuwe partners
  • Lijst van 1 januari 1945 van NSB’ers in Zeist (status?)
  • Nationaal Archief, Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging (CABR), toegang 2.09.09, dossier Johannes Julius Koetsdijk (nog op te vragen en in te zien)
  • Wikipedia, Riemko Holtrop, www.riemkoholtrop.nl
  • NB/ Het strafdossier van Evert Cornelis Drost in het Nationaal Archief, Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging (CABR), toegang 2.09.09, inventarisnummers 700 II-62533 en BvRC 847/48, bevat over deze arrestatie geen informatie

1. Slotlaan 178I

2. Advertentie in De Zeister Courant van 1 april 1942

3. NSB-politieman en jodenjager Evert Drost

4. Fragment uit de Nederlandsche Staatscourant van 11 april 1922

5. De aankondiging van de Bar Mitswah van Eliazar Leonard Rijnveld in het Nieuw Israelitiesch Weekblad van 19 juni 1931