Professor Lorentzlaan 65

Professor Lorentzlaan 65 (niet bewoond in de periode 5 maart 1943-12 januari 1944)

Vals geregistreerd op dit adres:

• Dr. jurist Leopold Landsberger, rechtskundige (Berlijn -Duitsland, 26 februari 1887 – Den Haag, 22 februari 1949)

Dr. Leopold Landsberger ontving zijn opleiding te Heidelberg, waar hij promoveerde tot doctor in de rechten. In 1937 weken hij en zijn echtgenote Hedwig Elli Landsberger-Stiasny uit naar Nederland. Hij gold als een groot kenner van het internationaal recht en ging in Den Haag aan de slag als advocaat en behartigde onder meer de zaken van gevluchte Duitse joden. Toen het echtpaar Landsberger-Stasny in 1940 de kuststreek moest verlaten van de bezetter, verhuisden ze naar Zeist, waar ze op Professor Sproncklaan 28 gingen wonen.

Ze hadden aanvankelijk een Sperr (voorlopige vrijstelling van deportatie), vanwege de taken die Leopold Landsberger had voor de Joodse raad. Hij was een raadgever voor andere joodse Zeistenaren en was actief op zoek naar onderduikadressen. Daarbij werkte hij onder meer samen met de actieve jodenhelper Gerrit Leijte op Tweede Dorpstraat 32bis.

Toen zijn echtgenote en hij zelf onderdoken, werd Leopold Landsberger in het bevolkingsregister van Zeist vals geregistreerd onder de naam ‘Leopold Louis Bakker’, op Professor Lorentzlaan 65. Echtgenote Hedwig Elli Landsberger-Stiasny werd afzonderlijk vals geregistreerd in het bevolkingsregister van Zeist op Aristoteleslaan 12, onder de onderduiknaam ‘Elli Timmerman-Reitz’. Gezamenlijk werden ze ook vals geregistreerd op Driebergseweg 10a, onder dezelfde onderduiknamen. Op het adres Driebergseweg 10a was nog geen bewoning tijdens de bezetting, dus diende deze valse registratie een ander doel. Hetzelfde kan gegolden hebben voor Aristoteleslaan 12 en Professor Lorentzlaan 65.

Uiteindelijk doken Leopold en Hedwig Elli Landsberger-Stiasny onder in Wezep, waar ze terecht konden in het zomerhuis Mexico van Hagenaar mr. dr. A.M. Joekes op Bovenheigraf 113. Zoon Klaus en dochter Ruth, die in maart 1942 getrouwd was met een niet-joodse man, waren in 1942 al verhuisd naar Voorthuizen, naar een boerenbedrijf. Ook zij hadden een Sperr. Het zomerverblijf Mexico was groot genoeg, het bevatte tien slaapplaatsen.

De familie Joekes had zich in 1942 om veiligheidsredenen al teruggetrokken in Wezep teruggetrokken, omdat Dolf Joekes vanaf 1925 lid was van de Tweede Kamer voor de Vrijzinnig-Democratische Bond en als fractievoorzitter betrokken was bij het illegaal Politiek Convent. In Wezep bleek hij niet veilig. Na arrestatie op 4 mei 1942 werd hij overgebracht naar het gijzelaarskamp Sint-Michielsgestel, waar 460 toonaangevende Nederlanders geïnterneerd werden, als ‘onderpand’. Bij belangrijke onrust in het land zouden gijzelaars gefusilleerd worden. Eind 1942 werd Joekes vrijgelaten, om in april 1943 opnieuw gearresteerd te worden. Hij werd overgebracht naar het Oranjehotel in Scheveningen en een jaar later naar concentratiekamp Buchenwald, waar hij zijn zoon Dolf junior aantrof. Joekes’ andere zoon Theo was vanuit het bijgebouw van Mexico vanaf 1942 bij de uitgave van het illegaal letterkundig tijdschrift Lichting betrokken. Na arrestatie in november 1944 wist hij na een maand dwangarbeid te ontsnappen en onder te duiken.

Dolf Joekes senior en junior zouden kamp Buchenwald overleven. Joekes zou na zijn terugkomst overstappen naar de Partij van de Arbeid, waarvoor hij in de jaren 1948-1952 minister van Sociale Zaken zou zijn. In 1952 zou hij lid van de Raad van State worden.

Leopold Landsberger was niet bang aangelegd. Toen hij eind 1944 hoorde dat een grote groep Rotterdamse mannen niet ver van zijn onderduikadres als dwangarbeiders in ‘Lager Wezep’, de latere Prinses Magrietkazerne, was geïnterneerd, betrad hij het kamp met een vals persoonsbewijs, zogenaamd als tolk, naar hen toe. Hij stond de geïnterneerden met inlichtingen en als koerier bij.

Schoonmoeder Julie Stiasny-Rinkel was op 23 juli 1943 vermoord in Sobibor. Zij had in Zeist ingewoond op Professor Sproncklaan 28 bij het gezin Landsberger-Stiasny. Zelf overleefden het echtpaar, evenals hun beide kinderen, en werd al snel tot Nederlander genaturaliseerd.

Dr. Landsberger maakte zich na de bevrijding zeer verdienstelijk door zijn onderzoek, in samenwerking met mr. Alex de Haas en Dr. Kurt Selowsky (eveneens een voormalige Zeistenaar), naar de lotgevallen van de slachtoffers van de Holocaust en de samenstelling van documenten die het Nederlandse Rode Kruis gebruikte als uitgangspunt voor overlijdensverklaringen.

In 1946 verhuisde hij met zijn echtgenote weer terug van Zeist naar Den Haag. Van daaruit schreef de ‘Uw nog steeds dankbare’ Landsberger op 8 maart 1946 een hartelijke bedankbrief aan de voormalige jodenhelper Gerrit Leijte. Citaat: ‘Wij willen niet van Zeist gaan scheiden, zonder U nog eens te willen bedanken voor het aandeel, dat U is toe te schrijven, door ons hulp en steun toe te schrijven, en dit op zoo vriendschappelijke en menselijke wijze en ook niet zonder wat risico voor U zelf!’

Een kleine drie jaar later, op dinsdag 22 februari 1949, stierf Leopold Landsberger onverwacht in Den Haag aan uitputting. Veertien dagen eerder had hij aan de Universiteit van Leiden de meesterstitel behaald. De inspanningen daarvoor hadden, in combinatie met zijn drukke praktijk als raadgevend rechtsgeleerde in het internationale recht, langdurig zijn nachtrust bekort.

Bronnen:

• ITS Arolsen, digitale collecties, Joodse raad-kaart voor Leopold Landsberger
• Gemeentearchief Zeist, 1499-1500, register van illegalen ‘Leopold Louis Bakker’ en ‘Elli Timmerman-Reitz’.
• sjoelelburg.nl, Joodse onderduiklocaties, Wezep, Bovenheigraaf 113, A.M. Joekes
• Zie het bewezen onderduikadres Tweede Dorpstraat 32bis (Gerrit Leijte)
• Brief van 8 maart 1946 van dr. L. Landsberger aan G. Leijte over onderduikhulp
• www.delpher.nl, Algemeen Handelsblad van 24 februari 1949, kort bericht over het overlijden van mr.dr. L. Landsberger, en Nieuw Israelitiesch Weekblad van 11 maart 1949, necrologie voor Leopold Landsberger
• Zie Aristoteleslaan 12, voor de valse registratie van Hedwig Elli Landsberger-Stiasny
• Zie Driebergseweg 10a, voor de valse registratie van Leopold Landsberger en Hedwig Elli Landsberger-Stiasny

1. De valse registratie van Leopold Landsberger in het bevolkingsregister van Zeist

2. Joodse Raad-kaart voor Leopold Landsberger

3. Bedankbrief van 8 maart 1946 van dr. Leopold Landsberger aan Gerrit Leijte

4. Necrologie voor Leopold Landsberger in het Algemeen Handelsblad van 24 februari 1949

Overlijdensbericht in het Algemeen Handelsblad van 24 februari 1949