Professor Lorentzlaan 31

(Nieuw ten opzichte van het Onderduikboek en het Supplement)

Onderduikers:

• Rudolf Julius Hijman, ongehuwd, directeur boekhandel (Arnhem, 1 juni 1903 – Doorwerth, 5 mei 1986)
• zus Annie Elisabeth Hijman, ongehuwd (Arnhem, 21 mei 1902 – Arnhem, 29 maart 1970)

Onderduikgevers (nog) niet bekend (meerdere bewoners)

Simon Hijman Juliuszoon (Schiedam, 1871) was getrouwd met Adèle Catharina Andriesse (Vlissingen 1873). In 1895 begon de toen 24-jarige Hijman Jzn een boekhandel op in de Broerenstraat en vanaf circa 1900 was de zaak gevestigd op Koningstraat 64 in Arnhem. Dat werd in 1919 na een fusie Hijman, Stenfert Kroese en Van der Zande NV. Deze boekhandel bloeide en gaf zelf ook literatuur uit. Het logo van de uitgeverij en de boekhandel was een joodse menora met de samensmelting van de namen van de compagnons. Vanaf 1920 verscheen bijvoorbeeld de 21-delige serie Palladium, waarin in kleine, smaakvol verzorgde oplagen teksten werden gepubliceerd van de toen jonge generatie schrijvers, zoals Roland Holst en Greshoff. Van het Palladium-bundeltje ‘De ceder’ van Jan Greshoff werd in 1924 een exemplaar gedrukt voor Annie Hijman.

De uitgave van ‘De Geschiedenis van de Nederlandse Letterkunde’ was jarenlang de meest toonaangevende Nederlandse literatuurgids. Simon Hijman verzamelde een grote collectie bibliografieën, waaronder de complete werken van Dickens, Goethe en Shakespeare. Met zijn zoon Rudi (Rudolf Julius) vormde hij inmiddels de directie. Welke rol dochter Annie vervulde, is niet bekend. In 1924 werd het door haar vertaalde kinderboek ‘Torren en zoo’ uitgegeven.

Jarenlang was Hijman, Stenfert Kroese en Van der Zande NV een begrip in Arnhem, maar de bezetting maakte daar een eind aan. Op 26 mei 1941 werd de boekhandel genazificeerd en werden de directeuren Simon en Rudi Hijman ontslagen. Tot aan de bevrijding was er op Koningstraat 64 een filiaal van de ‘Volksche Uitgeverij Westland’.

In december 1942 doken Simon en Adèle Hijman-Andriesse, zoon Rudi en dochter Annie onder, de ouders bij een alleenstaande boer in Lathum bij Arnhem. De commissaris van de Arnhemse gemeentepolitie verzocht in het ‘Algemeen Politieblad’ (nummer 50, 17 december 1942) opsporing, aanhouding en voorgeleiding van Hijman. Hij had zonder de vereiste vergunning zijn woonplaats verlaten. De onderduik van het echtpaar Hijman-Andriesse eindigde door verraad. Net toen de boer een dag naar Amsterdam was, deed de Grüne Polizei een inval op de boerderij en arresteerde het echtpaar. Op 1 augustus 1944 werden ze naar Kamp Westerbork gebracht. Als strafgevallen (onderduiken was verboden) waren ze voorbestemd voor de strafbarak 67, maar Simon Hijman kwam in barak 5 van het ziekenhuis terecht en zijn echtgenote Adèle in barak 6. Op 3 september 1944 werden beiden als strafgevallen met het laatste transport vanuit Kamp Westerbork naar Auschwitz gedeporteerd. Op de dag van aankomst in Auschwitz, op 6 september 1944, werden zij vermoord.

Zoon Rudi had vanaf het voorjaar van 1942 tot september 1944 op zestien adressen ondergedoken gezeten, soms samen met zijn zuster Annie. Het eerste onderduikadres was bij vrienden in Doetinchem, maar de vriend was overleden en zijn weduwe bang geworden. Daarna was een zwerftocht van het ene adres naar het andere gevolgd, vooral adressen bij boeren in de Achterhoek. Het laatste onderduikadres was waarschijnlijk in de omgeving van Arnhem, want na de verloren slag in september 1944 – Operatie Market Garden – liepen Rudi en zijn zuster Annie met de stroom evacuées mee, weg van de stad. Zij vonden uiteindelijk onderduik bij een voormalige dienstbode in Zeist. Rudi Hijman werd na de bevrijding door de Joodse Coördinatie Commissie (JCC) voor Nederland geregistreerd op Professor Lorentzlaan 31. Aangenomen mag worden dat dit het onderduikadres van hem en zus Annie was geweest.

Rudi en Annie Hijman kwamen terug in een stad die, net zoals onder meer Rotterdam, Middelburg, Nijmegen en Venlo, zwaar gebombardeerd was. Het lot van hun ouders was nog niet bekend, hun ouderlijk huis aan de Velperweg was leeggeroofd en de boekhandel ernstig beschadigd. Tegen het eind van de oorlog, na het gerucht dat er NSB’ers in zaten, hadden Canadese soldaten het pand met granaten bestookt. Door onbekende oorzaak brandde het pand aan de Koningstraat op 30 april 1945 geheel uit. De eerder door de medewerkers geredde boekenverzameling en alle inventaris gingen daarbij verloren.

Rudi Hijman wist de activiteiten van de boekhandel toch weer voort te zetten. Zakenmensen die door oorlogshandelingen hun bedrijfspand waren verloren, werden door de gemeente Arnhem aan nieuwe panden geholpen. De 42-jarige Hijman kon een nieuwe boekhandel openen in het winkelpand op Grote Oord 15. De winkelier en eigenaar van dat pand was in 1945 geïnterneerd als politiek delinquent, en zo kreeg Hijman er de beschikking over. Het was een goede locatie, maar het pand behoefde wel flinke verbeteringen. De boekhandel liep vanaf eind september 1945 uitstekend. Al snel werd de boekhandel op Grote Oord 15 weer een ‘plaats van ontmoetingen’, zoals eerder de boekhandel in de Koningstraat (in juni 1956 zou Rudi Hijman het gedenkboek ‘Plaats van ontmoetingen. Uit de geschiedenis van onze boekhandel’ uitgeven.)

Rudi Hijman trouwde op 22 mei 1951 in Amsterdam met de wetenschappelijke assistente Helma van Hoorn (Amsterdam, 1919). Zij had gewerkt bij het Rijksmuseum en trad in dienst bij het Kröller-Müller Museum. Het echtpaar ging wonen in Rudi’s ouderlijke woning, op Velperweg 145c. Hun huwelijk bleef kinderloos.

Toen Hijman, Stenfert Kroese & van der Zande in 1982 overgenomen werd door de bedrijfsleider – het pand was circa 25 jaar eerder ingrijpend verbouwd – ging de zaak Hijman Boeken heten.

Rudi Hijman overleed in 1986, 82 jaar oud. Op 25 mei 1989 werd onder zijn naam een stichting opgericht, die anno 2026 nog steeds financiële steun verleent aan instellingen die algemeen nut beogen, zoals culturele instellingen.

Van Annie Hijman is weinig bekend. Participeerde zij in de boekhandel? Zij bleef ongehuwd, en overleed al in 1970, 67 jaar oud.

De naam Hijman is anno 2026 nog steeds verbonden aan een Arnhemse boekhandel op Grote Oord 15. Na de volgende overname, in 2006, werd Hijmans Boeken omgedoopt in Hijman & Arends. Toen die zaak in de zomer van 2013 failliet ging, kwam het tot een fusie met de boekhandel Ongerijmd. Vanaf juli 2013 bevindt zich op Grote Oord 15 de boekhandel Hijman Ongerijmd. Naast de ingang is een gedenksteen met de joodse menora te vinden.

Bronnen:

• JCC-overzicht
• Mededelingen van Margo Klijn:
• Margo Klijn, ‘De stille slag: Joodse Arnhemmers, 1933-1945’, Westervoort, tweede druk, 2014
• Margo Klijn en boekhandel Hijman Ongerijmd, ‘Plaats van Ontmoetingen, De geschiedenis van Grote Oord 15 te Arnhem’
• westerborkportretten.nl/westerborkportretten, Simon Hijman
• www.arnhemcentrum.nl/boekhandel-hijman-ongerijmd

1. Professor Lorentzlaan 31

2. Een advertentie van Simon Hijman Juliuszoon

3. Bericht in het Algemeen Handelsblad van 25 november 1933

4. Adèle Hijman-Andriesse

5. Bericht in Vooruit van 23 februari 1942

6. Simon Hijman Jzn

7. Joodse Raad-kaart voor Rudolf Hijman Jzn

8. Adele Hijman-Andriesse

9. Het echtpaar Rudi en Helma Hijman-van Hoorn bij hun 25-jarig huwelijksjubileum, in 1976