Platolaan 19

(Nieuw ten opzichte van het Onderduikboek en het Supplement)

Onderduikers, onder meer:

• Norbert Friedrich Isidor Schwarz, ingenieur (Antwerpen, 18 december 1917 – Den Haag, 6 oktober 1999)
• Hanna Romijn-Luteraan (Amsterdam, 22 juli 1913 – Utrecht, 12 maart 2011)
• Yvonne Romijn (1938)

Onderduikgevers:

• hoofdbewoonster en ‘gastvrouw’ Catharina Hendrika Determan-Karreman, gehuwd, zonder beroep (Rotterdam, 24 mei 1911 – Utrecht, 5 maart 2008)
• Johan Addeson, ongehuwd, student (Rotterdam, 23 augustus 1918 – Rotterdam, 8 augustus 1943)

Tijdens de bezetting werd de Platolaan vaak in verband gebracht met onderduikers, vooral door valse registraties in het Zeister bevolkingsregister. Het betrof maar liefst 21 huisnummers, te weten: 3, 4, 10, 13, 14, 15, 17, 19, 23, 25, 27, 28, 30, 35, 38, 68, 69, 73, 74, 75 en 82. Voor de meeste adressen is niet bewezen dat er ook daadwerkelijk onderduikers zijn geweest, laat staan joodse onderduikers, maar vast staat dat op 19, 27, 35 en 82 joodse onderduikers verbleven.

Het verhaal van onderduikadres Platolaan 19 is extra interessant, omdat daarmee de voorheen in Zeist onbekende verzetsgroep Moderne Staat (MS) in beeld komt. Deze linksgeoriënteerde verzetsgroep was in de zomer van 1940 al meteen opgericht door twee hoogleraren, prof. dr. Eliza Cornelis Wiersma in Delft en prof. dr. Johan Hendrik van Meurs in Groningen. De groep organiseerde onderduikhulp, deed aan spionage, verrichtte sabotagedaden en werkte mee aan verzetsbladen.

Zelf gaf MS van ongeveer mei 1941 tot mei 1944 een verbindingsorgaan uit, ‘De moderne Staat, Orgaan voor de wederopbouw in groot verband van volk en staat’. In de redactie zaten de Delftse student Johan (Johannes) Addeson, die al vanaf de zomer van 1940 kleinschalig studentenverzet had georganiseerd, en Wim Pleysier. ‘Wim Pleysier’ zou later de schuilnaam blijken te zijn van Wim (Willem Cornelis) van der Kooij.

De verzetsgroep nam de grote villa Platolaan 19 in Zeist in gebruik als opvangadres voor joodse onderduikers en piloten. Als hoofdbewoonster liet de groep Catharina (Catharina Hendrika) Determan-Karreman registreren. Zij en Johan Addeson kwamen op 23 en 22 oktober naar Zeist, na een paar dagen gevolgd door de assistent-accountant Jan Groenewegen die tot en met 31 maart 1943 zou blijven.

Catharina Determan-Karreman was op 19 mei 1937 in Rotterdam getrouwd met oud-Spanje-strijder Wim Determan, met wie ze op 6 september van dat jaar een zoon had gekregen. Bij het bombardement op Rotterdam was hun woning grotendeels vernield en had Determan blijvende invaliditeit opgelopen. Dit had de echtelieden niet belet c.q. was mogelijk een stimulans voor hen geweest om in verzet te gaan tegen de bezetter.

Catharina Determan-Karreman had zich in de zomer van 1940 al aangesloten bij MS. Haar schuilnaam was ‘Toosje’. Wim Determan was hand en spandiensten gaan verrichten voor de verzetsgroep. Hij had aanvankelijk het papier geleverd voor het verbindingsorgaan en zorgde later voor persoonsbewijzen en paspoorten, wat mogelijk was omdat hij door een functie bij Maatschappelijk Hulpbetoon toegang kreeg tot het lokale bevolkingsregister. Aan het eind van de oorlog was hij betrokken bij de redactie en verspreiding van het verzetsblad Parool.

Zijn echtgenote verhuisde met hun zoontje naar Zeist, om als ‘gastvrouw’ te functioneren op het opvangadres Platolaan 19 van Moderne Staat.

Johan Addeson overleed op 8 augustus 1943 aan een ernstige ziekte, pas 24 jaar oud. Zijn verloofde, Ali Ebbinge, die tot dan toe in Groningen had gewoond, werd daarna koerierster voor de organisatie. Ze kwam ook op Platolaan 19 wonen.

Daar woonde inmiddels een van de beide hoogleraren die ‘Moderne Staat’ opgericht hadden, prof. dr. Wiersma in Delft, waarvoor ze als secretaresse ging werken. Volgens haar herinneringen woonden er gemiddeld zo’n zes personen op Platolaan 19. Ze had het erg spannend gevonden, gelet op het gevaar van het verzetswerk, zeker toen in het buurhuis enige tijd Duitsers kwamen wonen.

Ze luisterden toen niet naar Radio Oranje. Maar toen ze weer konden luisteren, reed ze vrijwel elke dag naar Utrecht, om de MS-nieuwsblaadjes rond te brengen. Dat deed ze per fiets, eenmaal in 1944 zelfs op het kinderfietsje van het zevenjarige zoontje van Catharina Determan-Karreman. Ze was toen geweldig uitgelachen door een groep Duitse militairen.

Behalve verzetsliteratuur bracht Ali Ebbinge ook gestolen distributiebonnen rond.

Op zeker moment werd haar fiets in beslag genomen door een Duitse militaire, toen ze met een fietstas vol verzetsliteratuur op weg was van Utrecht naar Zeist. Gelukkig had ze de tas mogen houden.

MS had relaties met de Landelijke organisatie voor hulp aan Onderduikers en de illegale Parool-groep. Zo had ‘Toosje’ bijvoorbeeld contact met topkoerierster Ida Keizer van LO-districtleider G.J. van de Waal alias ‘Mees’.

Er zouden volgens haar latere verklaring veel onderduikers ondergebracht zijn op Platolaan 19. Onder meer de joodse onderduikers Bert (Norbert Friedrich Isidor) Schwarz en moeder en dochter Hanna Romijn-Luteraan en Yvonne Romijn (1938).

De twee laatstgenoemden zaten niet alleen ondergedoken omdat Hanna Romijn-Luteraan joods was, maar ook omdat haar niet-joodse echtgenoot Wijnand Romijn illegaal werk deed.

Romijn was in mei 1935 in Berlijn een huwelijk aangegaan met de aldaar geboren, joodse Alice Dorothea Agnes Levinsohn. Dat huwelijk werd op zijn verzoek al op 5 augustus 1936 in Den Haag ontbonden. Ze hertrouwde nog geen jaar later met een andere niet-joodse journalist. Was Wijnand Romijn een schijnhuwelijk aangegaan, om Alice Levinsohn Nederland in te krijgen? Dat zou zo maar kunnen, want hij was een overtuigde anti-nazi. Hij had van 16 november 1940 tot 25 juni 1941 in cel 530/60 van het ‘Oranje-hotel’ in Scheveningen vastgezeten, nadat hij was gearresteerd wegens onder meer het vervaardigen en verspreiden van illegale lectuur en het verbergen van joodse vluchtelingen.

Dat belette hem niet om verder te gaan met illegaal publiceren over de toekomst van de socialistische beweging in Nederland, onder andere als medewerker van het verbindingsorgaan ‘De moderne staat’. Maar vanwege het risico, ook in verband met zijn joodse echtgenote, deed hij dat voortaan vanuit de onderduik.

Zijn echtgenote en dochter waren via Castricum, Amsterdam en Appelscha in Zeist gekomen. Wanneer ze op Platolaan 19 kwamen, is niet bekend. Met kerst 1944 vertrokken ze naar Stolberglaan 31 in Utrecht, waar in februari 1945 een zoontje werd geboren. Het gezin Romijn-Luteraan overleefde de bezetting in Utrecht, maar de ouders en een van de beide broers van Hanna Romijn-Luteraan waren vermoord.

Er leefden na de bezetting (1947) nog maar vijf personen met de achternaam Luteraan in Nederland.

Het echtpaar Romijn-Luteraan zou in 1973 scheiden.

Bert (Norbert Friedrich Isidor) Schwarz had wiskunde gestudeerd aan de Rijksuniversiteit Leiden en natuurkunde aan de Technische Hogeschool in Delft. In Leiden was Schwarz assistent van de fysicus Johan Bernard Ubbink. De twee mannen waren bevriend geraakt door hun samenwerking bij het Kamerlingh-Onnes laboratorium, van zomer 1940 tot november 1941. Schwarz had daarna Leiden verruild met Delft, waar hij was afgestudeerd.

In september 1942 had hij een aanbod van Johan Ubbink om te komen onderduiken in diens woning aanvaard. Zowel Ubbink als zijn vader, een gepensioneerde dominee, namen tijdens de bezetting meerdere joodse onderduikers op. In november 1943 vertrok Schwarz naar Platolaan 19. De connectie met MS zal niet lastig zijn geweest? MS-leider prof. dr. Wiersma had bijvoorbeeld ook bij het Kamerlingh-Onnes laboratorium gewerkt en zal prof. dr. Ubbink zeker gekend hebben.

De (genaturaliseerde) ouders van Bert Schwarz werden vermoord in Dachau.

Bert Schwarz werkte na de bevrijding als natuurkundig ingenieur bij Shell, onder meer in Venezuela. Later werd hij een bekende humanist en politicus.

In 1965 werd hij lid van het Humanistisch Verbond, waar hij in 1976 in het hoofdbestuur kwam en tussen 1977 en 1989 vice-voorzitter was. Hij zat ook in het bestuur van de International Humanist and Ethical Union, van Hivos en van het Landelijk Centrum Huwelijkscontacten en andere duurzame man-vrouw relaties.

Vanaf de oprichting van D66 in 1966 was Bert Schwarz lid van deze partij. Hij werd eerst lid van de Provinciale Staten van Zuid-Holland en in de jaren 1971-1977 was hij lid van de Eerste Kamer, tot 1973 als voorzitter van de D66-fractie.

In 1976 werd Schwarz waarnemend-voorzitter en daarna van 1977 tot 1981 voorzitter van het College van Bestuur van de Technische Hogeschool Delft.

Catharina Hendrika Determan-Karreman scheidde op 4 januari 1946 van haar echtgenoot. Ze hertrouwde medio december van dat jaar met voormalig MS-medewerker Wim van der Kooij (1915-1984) die zich nog een tijd drs. ‘Wim Pleysier’ bleef noemen. Hij had belangrijk werk verricht voor MS, zoals hulp aan joodse onderduikers, spionagewerk en medewerking aan verzetsbladen. De econoom Van der Kooij trad op als secretaris van de Commissie van de Perszuivering en als economisch adviseur bij de Rotterdamse Politieke Recherche Afdeling. Hij werd in augustus 1949 gearresteerd in Amsterdam. Daarbij bleek hij een raadselachtig conflict te hebben met de voormalige Zeister burgemeester mr. Willem Visser. Die had dat jaar als burgemeester van Den Haag moeten aftreden in verband met de geruchtmakende ‘Zeister Affaire’, een deviezensmokkel voor een voormalige Zeister NSB’er. Wim van der Kooij werd uiteindelijk veroordeeld tot drie maanden gevangenisstraf.

Het echtpaar Van der Kooij-Karreman woonde tot eind 1950 op Platolaan 19 en daarna zo’n 22 jaren op twee andere adressen in Zeist. Aan elk van de echtelieden werd in 1984 het Verzetsherdenkingskruis toegekend, postuum wat betreft de in januari van dat jaar overleden Wim van der Kooij. Vijf jaar later keerde Catharina van der Kooij-Karreman terug naar Zeist.

Bronnen:

• Mededelingen van Maarten van den Berg
• Gemeentearchief Zeist, De Zeister Courant in december 1942
• Door Catharina Hendrika Determan-Karreman respectievelijk door Willem Cornelis van der Kooij op 26 december 1983 ingevulde vragenformulieren van het Nationaal Comité Verzetsherdenkingskruis
• Brief uit 1980 van Catharina Hendrika van der Kooij-Karreman aan Stichting 1940-1945
• Lydia E. Winkel, ‘De ondergrondse pers 1910-1945’, geheel herzien door Drs. Hans de Vries, Veen Uitgevers, door het NIOD op 15 augustus 2014 vrijgegeven
• spanjestrijders.nl, biografie van Wim Determan
• digitaalmonument.oranjehotel.org, Wijnand Romijn
• Geni, Ondergrondse Pers 1940-1945, Wijnand Romijn
• Socialhistory.org/bwsa/Biografisch Woordenboek van het Socialisme en de Arbeidersbeweging in Nederland, biografie van Henricus Ursinus van de Weg (over Wijnand Romijn)
• www.heppienest.nl/media/kinderopvang-in-oost-oostkrant
• digitaal joods monument, Jacob en Betsie Luteraan-Goldsteen en zoon Maurice, Egon Friedrich en Olga Schwarz-Nürnberg
• cbg.familienamen.nl, Nederlandse Familienamendatabank, Luteraan
• De getuigenis op basis waarvan op 2 juni 1996 dominee Dr. Johan Gerard Ubbink en zijn zoon en schoondochter, professor Johan Bernard en Solveig Bertha Ubbink-Affourtit, door Yad Vashem onderscheiden werden als Rechtvaardigen onder de Volken
• ITS arolsen, digitale collecties, Joodse Raad-kaart Norbert F. Schwarz
• Wikipedia, Bert Schwarz
• parlement.com, Bert Schwarz
• Verklaring van 6 juli 1945 van het bestuur van het MS-fonds over het illegaal werk van W.C. van der Kooij
• www.geneaknowhow.net, telefoongids 1950, adres Platolaan 19
• Wikipedia, burgemeester Willem Visser
• oude kranten (www.delpher.nl), bijvoorbeeld Het Binnenhof van 17 augustus 1949
• ‘Koerierster in oorlogstijd, het verhaal van Ali Mozer-Ebbinge, weduwe van Alfred Mozer, opgetekend door Wim Dwarshuis, Diepenmaat Uitgeverij & Ontwerpbureau, 2008, 11, 13

1. Platolaan 19

2. Professor dr.ir. E.C. Wiersma, een van de oprichters van ‘moderne Staat’, in 1937

3. Toosje (Catharina Hendrika) Determan-Karreman

4. Overlijdensbericht voor Johan Addeson

5. Ali Ebbinge was de verloofde geweest van Johan Addeson

6. Wijnand Romijn

7. Huwelijksaankondiging in het Algemeen Handelsblad van 7 mei 1935

8. Bert Schwarz op het partijcongres van D66 in Rotterdam, op 3 april 1970 (Wikipedia)

9. Wim (Willem Cornelis) van der Kooij, alias ‘Wim Pleysier’