Panweg 28

Panweg 28, tijdens de bezetting 10

(Nieuw ten opzichte van het Onderduikboek en Supplement)

Onderduikster:

• Saartje Sarphatie-Keizer, weduwe (Amsterdam, 3 juli 1888 – Amsterdam, 2 september 1967)

Onderduikgevers:

• Anthonius Gerardus Johannes Elskamp, zilversmid, handelsreiziger, ambtenaar distributiedienst (Leiden, 22 april 1895 – Vught, 4 september 1944)
• Echtgenote Trijntje Elskamp-Verhorst

Tijdens de bezetting drie zoons

Anton (Anthonius Gerardus Johannes Elskamp) had tijdens de Eerste Wereldoorlog militaire dienstgedaan, waarvoor hij het mobilisatiekruis 1914/1918 had gekregen. In 1925 kwam hij naar Zeist, om als zilversmid aan de slag te gaan in zilverfabriek Van Kempen en Begeer. Hij ging in eerste instantie wonen op De Wetlaan 46, maar verhuisde vrij gauw naar Panweg 27 en weer later naar Panweg 10 (nu Panweg 28). Door de crisisjaren (1929-1939) liep de vraag naar tafelzilver sterk terug en verloor hij uiteindelijk zijn baan. Hij werkte eerst nog als handelsreiziger en kon tijdens de bezetting een baan krijgen bij de Distributiedienst in Zeist, waar hij Chef van Loket 8 werd.

Hij was een zeer actieve Zeistenaar, vooral in de jaren dertig. Zo was hij lid van het bestuur van de Vereeniging ‘De Princevlag’, een Oranjevereniging tot bevordering van het vlaggen, penningmeester van het Nationaal Jongeren Verbond dat onder leiding van de later ook geëxecuteerde Cornelis Vlot stond, bestuurslid van de Vrijwillige Burgerwacht Zeist (voorzitter Jan Schep verloor zijn leven in een concentratiekamp), commandant van het vendel Den Dolder van de Vrijwillige Burgerwacht, penningmeester van de Schietvereniging Zeist (onderafdeling Zeist van de Vereniging Volksweerbaarheid) – hij was zelf een hele goede schutter, die vaak prijzen won – en vooral tot zijn dood voorzitter van de belangrijke Zeister Vereniging tot Veredeling van het Volksvermaak. Laatstbedoelde vereniging organiseerde onder meer volksfeesten. De vereniging ging na de bevrijding op in de Oranjevereniging.

In mei 1939 – nog voor de eigenlijke mobilisatie – meldde hij zich weer voor de militaire dienst. Een jaar later, in de meidagen van 1940, lag hij als sergeant luchtdoelartillerie in Noord-Holland. Daar maakte hij ook de capitulatie mee.

Na zijn thuiskomst werd Anton Elskamp al vroeg werd betrokken bij het verzet in en rond Zeist. Als gevolg daarvan werd hij na verraad in juli 1944 gearresteerd door de Sicherheitsdienst. Hij lag toen ziek thuis. Zijn oudste zoons waren kersen plukken in Amerongen. De onderwijzer van de vierde klas van de lagere school haalde hen na terugkomst van de trein en vertelde hen het slechte nieuws.

Anton Elskamp werd na zijn arrestatie overgebracht naar de Kriegswehrmachtgefängnis op de Gansstraat te Utrecht. Hij is daar ook voor een krijgsraad geweest en is bijgestaan door een advocaat. Onduidelijk is, wat hem precies ten laste werd gelegd.

Op het distributiekantoor was zijn directeur Piet Pool, illegaal werker en onderduikgever. Op het distributiekantoor werden door Anton Elskamp op basis van valse persoonsbewijzen bonkaarten verzameld, die door zijn zoon Henk op de fiets naar Zeister adressen werden gebracht.

Verder zouden er op Panweg 10 ook met regelmaat joodse onderduikers zijn geweest. In de levensbeschrijving van Anton Elskamp wordt een van die onderduikers bij naam genoemd, de weduwe Saartje Sarphatie-Keizer uit Amsterdam.

Volgens kleinzoon Marc Elskamp werd zij ‘tante Broeksteeg’ genoemd. Bij de gemeente Zeist was zij vals geregistreerd onder de naam ‘Johanna Maria Cornelia Broeksteeg-Free’, geboren op 25 maart 1891 in Bergen op Zoom en weduwe van ‘Jan Marinus Broeksteeg ‘(Amsterdam, 1886) die op 30 mei 1942 overleden zou zijn. In werkelijkheid was haar echtgenoot, de handelaar in diamanten Juda Sarphatie, geboren op 10 oktober 1883 in Amsterdam, geïnterneerd op 16 februari 1943 in Kamp Westerbork en daar gestorven op 21 juni 1943. Zijn echtgenote koos kennelijk voor de onderduik.

Saartje Sarphatie-Keizer werd in Zeist vals geregistreerd op de adressen Ernst Casimirlaan 19 (woning van illegaal leider Siem de Man) en Burgemeester Patijnlaan 146. Of zij daadwerkelijk op die adressen ondergedoken heeft gezeten, is niet bekend. Het is echter goed mogelijk dat zij ook op Panweg 10 heeft gezeten.

Terug naar de gang van Anton Elskamp. Op 25 augustus 1944 werd hij geïnterneerd in Kamp Vught. Na de oorlog zouden acht personen onafhankelijk van elkaar hebben verklaard dat Anton Elskamp bij de ontruiming van het kamp Vught op 6 september 1944 nog in leven was en samen met hen op transport zijn gesteld naar Sachenhausen. Hoewel verder geen spoor van hem werd gevonden heeft de familie lang hoop gehouden op een mogelijke terugkomst. Maar hij was volgens de kampadministratie op 4 september 1944 ter dood gebracht in het kader van de zogeheten Deppner-executies. De eind 1942 geboren Anthonius Gerardus Johannes Elskamp junior zou zijn vader nooit goed leren kennen.

Het Geheugen van Zeist heeft op 4 september 2024 een zwart gedenksteentje voor Anton Elskamp gelegd op Panweg 28.

Bronnen:

• Mededelingen van Marc Elskamp
• Gemeentearchief Zeist, 1499-1500, register van illegalen, ‘Johanna Maria Cornelia Broeksteeg-Free’,
• Stadsarchief Amsterdam, indexen, archiefkaarten voor Saartje en Juda Sarphatie-Keizer
• ITS Arolsen, digitale collecties, Joodse Raad-kaarten voor Saartje en Juda Sarphatie-Keizer
• www.geheugenvanzeist.nl, Anton Elskamp verzetsstrijder
• Zie de valse registraties Ernst Casimirlaan 19 en Burgemeester Patijnlaan 146

1. Panweg 28

2. De Joodse Raad-kaart van Juda Sarphatie

3. 4 kaartjes Tante BroeksteegSatrphatie

4. verklaring A.Bos

5. Trouw 19 aug 1948

6 Zeister nieuwsblad 24 aug 1948

Voor Panweg 28 is een zwart gedenksteentje gelegd voor anton Elskamp door het Geheugen van Zeist