Dit bericht beschrijft een adres in Zeist waar tijdens de bezetting een of meerdere joodse onderduikers verbleven. Een overzicht van dergelijke adressen en de daar geregistreerde onderduikers is te vinden via bekende onderduikadressen.

Wie weet meer? Suggesties voor correctie, wijziging en aanvulling kunnen doorgegeven worden via het contactformulier op deze site.

(Nieuw ten opzichte van het Onderduikboek en het Supplement)

Onderduikers:

  • Marcus Witmond, arts in ruste (Monnickendam, 3 januari 1871 – Hilversum, 28 november 1963)
  • echtgenote Frederike Witmond-Polak (Almelo, 25 oktober 1877 – Hilversum, 1970)
  • dochter Sara Bertha Witmond, ongehuwd (Hindeloopen, 23 maart 1904 – Amsterdam, 11 april 1990)

Onderduikgevers:

  • Wouter Puijk, tuinder (Houten, 31 oktober 1911 – Zeist, 25 maart 1978) en
  • echtgenote Klaasje Geertje Puijk-Peekstok, houdster verzorgingshuis (Rotterdam, 27 januari 1913 – Zeist, 20 februari 2003)

Kinderen tijdens de bezetting (1940, 1941, 1945)

Bij de voorbereiding van een nieuw artikel voor de Dolderse Kroniek over het zogenaamde ‘Puijkhuis’, een bejaardenhuis/rusthuis/pension op Paltzerweg 291, in Den Dolder, signaleerde de Historische Vereniging Den Dolder (HVDD) dat er tijdens de bezetting joodse onderduikers op genoemd adres waren geweest. Die konden bij contact met een nazaat van de voormalige onderduikgevers ook nog geïdentificeerd worden.

Het echtpaar Puijk-Peekstok huurde de grote woning op Paltzerweg 291 in 1939. Klaasje Puijk-Peekstok, ‘zuster Puijk’, nam een vrouwelijke pensiongast mee van een andere instelling waar zij gewerkt had, die maar liefst 25 jaar zou blijven. Verder kwamen haar schoonouders en een neef naar Paltzerweg 291.

In de eerste bezettingsjaren breidde het gezin Puijk-Peekstok zich uit met twee kinderen, en de woning – toen nog zonder aanbouw – raakte zo aardig bezet. Maar dat was geen beletsel om ook een joods gezin op te nemen, een arts-in-ruste uit Hilversum, met de achternaam Witmond, zijn echtgenote en een dochter.

Nader onderzoek wijst uit dat het ging om de gewezen huisarts Marcus Witmond (1871), zijn echtgenote Frederike Witmond-Polak (1877) en hun ongehuwde dochter Sara Bertha Witmond (1904). Dokter Witmond was tijdens zijn werkzame leven vanaf 1903 huisarts geweest in achtereenvolgens Hindeloopen, Wormerveer en (vanaf 1908) in Hilversum.

Meer dan losse flarden zijn er niet bekend over de onderduikperiode. Het joodse gezin had de beschikking gekregen over de achterkamer boven. Ze hadden nooit het huis verlaten, behalve af en toe wat in de achtertuin gelopen. Over hen mocht niet gesproken worden met anderen. Wel herinnert de oudste zoon van de onderduikgevers zich dat bijvoorbeeld Frederike Witmond-Polak er veel tijd in had gestoken om zijn zusje het woord ‘Hilversum’ goed te laten uitspreken. En dat de dochter van het joodse echtpaar ‘Dolly’ werd genoemd.

Er kwam een voortijdig einde aan de onderduiksituatie in het Puijkhuis. Een illegaal werker was namelijk komen waarschuwen dat er de volgende dag een razzia zou zijn. De eerste reactie was dat er geen joodse onderduikers waren. Waarop de illegaal werker zei: ‘Ja dat weet ik wel, maar toch is er morgen een razzia.’ De onderduikers werden meteen weggebracht naar Zeeland. Ze overleefden de oorlog, en ze keerden na de bevrijding terug naar hun voormalige woning, op Peerlkamplaan 1a in Hilversum. Frederike Witmond-Polak was het enige kind geweest van haar ouders. Marcus Witmond had tijdens de bezetting nog drie broers en twee zusters. Een van de broers was op zijn onderduikadres overleden, een andere broer en een zuster waren vermoord in Sobibor.

Er bleef contact tussen onderduikgevers en onderduikers. Dat bleek toen Paltzerweg 291 in 1947 te koop werd aangeboden voor 7.000 gulden. Het echtpaar Puijk-Peekstok beschikte niet over voldoende geld om de woning te kopen, en toen het echtpaar Witmond-Polak daarvan hoorde, kwam er een lening, waarmee het huis toch gekocht kon worden.

Er zijn geen nazaten meer van de onderduikers. ‘Dolly’ Witmond trouwde in 1947, maar het huwelijk bleef kinderloos.

Bronnen:

  • Mededelingen van Ankie Keizer (HVDD), op basis van informatie van Jan Puijk
  • Gemeentearchief Zeist, oud bevolkingsregister
  • www.joodsamsterdam.nl, ‘Joden in Monnickendam’, Marcus Witmond
  • Stadsarchief Amsterdam, archiefkaart voor Sara Bertha Witmond
  • www.delpher.nl, oude kranten, advertenties en berichten over de praktijk van dokter Witmond
  • In de digitale collecties van ITS Arolsen zijn geen documenten aangetroffen op naam van de onderduikers

1. Een oude foto van de woning Paltzerweg 291

2. Advertentie in het Centraal blad voor Israelieten in Nederland van 28 okotber 1904, waarin mevrouw Witmond een dienstbode zoekt

3. Bericht in de Gooi- en Eemlander van 27 juli 1907

4. Bericht in De Courant van 23 februari 1909 over de inzet van dr. Witmond bij een ernstig ongeval

5. Dankbetuiging in De Gooi- en Eemlander van 11 september 1909 voor Dokter Witmond