Louise de Colignyplein 15

(Zie het Onderduikboek, pagina’s 306-310)

Onderduikster:

• Philine Rosa Polak, ongehuwd, student (Amsterdam, 26 februari 1921 – VS, 17 maart 2018).

Onderduikgevers:

• Hermanus Kaan, werktuigbouwkundige/technisch ambtenaar bij de Spoorwegen (Haarlem, 14 november 1902 – Zeist, 14 februari 1989) en
• echtgenote Brandina Wilhelmina Kaan-Prinsen (Zeist, 11 september 1899 – Zeist, 21 december 1977)

Twee zoons (1929, 1932)

Als de bezetting begint, studeert de 19-jarige Philine Polak aan de universiteit van Amsterdam. Haar vader, drs. Jacob Polak, is daar leraar Duits op een HBS. In 1924 is zijn echtgenote gestorven en ten tijde van de Duitse inval is er een Duitse huishoudster in huis. Behalve Philine telt het gezin nog een zoon Jaap, maar die is al voor 1940 naar de VS vertrokken, in verband met de oorlogsdreiging, en zal daar voorgoed blijven.

Philine’s vader probeert na de Duitse inval om met haar via IJmuiden naar Engeland te ontkomen, maar hij heeft het geld voor die onderneming niet bij elkaar kunnen krijgen. Jacob Polak gaat er echter tot het laatst toe vanuit dat het allemaal wel mee zal vallen. Een tijd werken in een fabriek in Polen kan zo erg niet zijn. Hij heeft er geen enkele notie van wat hen te wachten staat en raadt zijn dochter aan haar koffer klaar te zetten en een oproep af te wachten.

Dat doet Philine niet. Ze ziet razzia’s, steeds meer joodse mensen verdwijnen en ze leeft met het idee dat elke dag haar laatste in Amsterdam kan zijn. De Duitse huishoudster moet weg bij het gezin Polak, en werkt nu bij een Duits nazi-gezin, maar dat maakt het haar wel mogelijk om de Polaks te steunen. Niet-joodse relaties mijden Philine echter.

Zo niet haar boezemvriendin Jo Schaft. Philine heeft aan de Universiteit van Amsterdam internationaal recht gestudeerd. In het dispuut Gemma zaten onder meer Jo Schaft en de eveneens joodse Sonja Frenk. Jo Schaft zal zich later onder de naam ‘Hannie’ ontpoppen als ‘het meisje met het rode haar’, een belangrijke verzetsvrouw tijdens de bezetting. Haar motivatie heeft zeker ook te maken met de anti-joodse maatregelen, waardoor haar vriendinnen Philine en Sonja, andere joodse studenten en hoogleraren geweerd worden van de universiteiten. Philine en Sonja krijgen een J in hun persoonsbewijs en in 1942 moeten ze een jodenster dragen.

In augustus 1942 besluiten Philine Polak en Rosa Frenk onder te duiken. Jo Schaft steelt voor haar vriendinnen persoonsbewijzen, bij wijze van eerste verzetsdaad. Philine krijgt een vals persoonsbewijs, op de naam van ‘Meta Brenger’, waardoor ze zich zonder ster kan bewegen. Jo’s vader is actief lid van de SDAP in Haarlem. Waarschijnlijk is zo de onderduik van Philine bij het gezin Kaan-Prinsen in Zeist tot stand gekomen. NS-medewerker Hermanus Kaan is namelijk afkomstig uit Haarlem, eveneens actief SDAP’er en illegaal werker. Met zijn vrouw Aafje woont hij in Zeist aan het Louise de Colignyplein, op nummer 15. In zijn woning worden lichte wapens opgeslagen voor het verzet. Later zal zoon Fred van de onderduikgevers in een interview vertellen dat het Jo Schaft was geweest, die onderduik voor haar vriendin Philine Polak was komen vragen.

Het gezin Kaan-Prinsen is gemotiveerd voor onderduik. Op een nacht zijn bevriende joodse buurtgenoten weggehaald. Ze hebben eerst een veilige schuilplaats in hun huis gemaakt. Op de eerste verdieping is onder de trap naar de volgende verdieping een loze ruimte, achter twee kledingkasten, die geschikt wordt gemaakt. Philine Polak gaat inderdaad naar Zeist. Haar vader is het niet eens met haar beslissing om onder te duiken, maar fourneert wel het daarvoor vereiste geld.

Meer dan een jaar blijft ze op Louise de Colignyplein 15. Als het donker is, mag ze af en toe een wandelingetje maken met Hermanus Kaan in de strook bos voor het huis. Ze doet mee in het gezin en helpt zoon Fred met Latijn. Maar het onderduikleven valt Philine zwaar.

Bovendien krijgt ze steeds de indruk dat haar onderduikgevers het voor het geld doen. In elk geval ontwikkelt zich geen prettige relatie. Als er een razzia dreigt, moet ze het huis tijdelijk even uit. De spanningen worden de onderduikgevers op zeker moment duidelijk te veel, want ze spreken niet meer met Philine en brengen haar alleen nog eten in de kleine onderduikruimte waar ze moet blijven. Zo kan het niet doorgaan. Ze moet weg, dat is wel duidelijk.

Als Jo Schaft, die contact met Philine Polak blijft onderhouden, in 1943 de droevige boodschap komt brengen dat Philine’s vader weggehaald is, vraagt Philine of Jo haar niet kan helpen. Daarop brengt Jo haar onder bij haar eigen ouders in Haarlem, samen met hun studievriendin Sonja Frenk.

Sonja houdt het niet uit en besluit te vluchten naar Zwitserland. Dat wordt haar fataal.

Als de Sicherheitsdienst Jo Schaft op het spoor komt, wordt Philine door illegale werkers in Amsterdam ondergebracht. Een dag later worden de ouders van Jo Schaft gearresteerd en voor de resterende duur van de bezetting gevangen gezet in Kamp Vught.

Op 4 september 1944 schrijft Jo Schaft haar ondergedoken vriendin een brief die getuigt van hun hechte relatie. Citaat:

‘Lieve kind, ik zou graag bij je komen, maar je begrijpt, dat ik op het ogenblik niet weg kan. Het zal dus wel ‘na de oorlog’ worden. Wanneer dat zal zijn? Misschien op mijn verjaardag. Nu word ik melodramatisch: mocht ik je helemaal niet meer zien, dan geef ik je hier enige richtlijnen voor de toekomst a. solidariteit b. voortzetting van ons aller werk. Wij zijn nu eenmaal een twee-eenheid, en intellect is hard nodig voor de zaak, en onze maatschappelijke ombouw (of afbraak opbouw) c. Denk niets lafs van mijn vriend, hij heeft zich prachtig gedragen. Het was te wensen, dat er meer van zulke mensen waren en overbleven. Hij was één van de fijnste kerels, die ik ooit heb ontmoet. Onthou dit, het is heel belangrijk. Philine, tot spoedig ziens.’

De twee vriendinnen zullen elkaar niet meer zien. Jannetje Johanna Schaft sterft op 17 april 1945 in Bloemendaal voor een vuurpeloton. Vóór de bezetting hebben haar ouders een dochter verloren en nu ook hun andere kind, verraden, gearresteerd en ter dood gebracht. Zelf overleven ze Kamp Vught.

In Zeist vermoedt het gezin Kaan-Prinsen dat Philine Polak ook gearrresteerd is. Ze horen nooit meer iets van haar. Maar Philine heeft de bevrijding gehaald. In totaal heeft ze dan 33 maanden ondergedoken gezeten. Haar vader en andere familieleden zijn omgekomen. Ze vertrekt naar haar broer in de VS, waar ze trouwt en twee kinderen krijgt. Ze werkt jarenlang voor de Verenigde Naties. In 1996 geeft ze een lang, Engelstalig interview af aan een medewerker van het United States Holocaust Memorial Museum.

– 0 – 0 – 0 –

Fred Kaan is theologie en sociologie in Utrecht gaan studeren. Hij vertrekt naar Engeland, waar hij voorganger wordt in de Congregational church. Met zijn muzikale aanleg en taalgevoel ontwikkelt hij zich tot een bekend dichter van geestelijke liederen. In het Nederlandse kerkelijke liedboek staan vier liederen van zijn hand.

In 2004 wordt een begin gemaakt met een biografie van hem en dat leidt tot een succesvolle zoektocht naar Philine. Philine schrijft aan zijn biograaf: “While I have always been grateful to mr en mrs Kaan for taking me in, the period in Zeist was the worst time of the war years. I have forgotten most of what happened during that time.”

Het feit dat de onderduik in Zeist het nodige geld heeft gekost, neemt immers niet weg dat haar onderduikgevers veel risico namen. In november 2004 komt Philine Polak naar Nederland, om te spreken op de herdenkingsbijeenkomst voor Jo ‘Hannie’ Schaft. Bij die gelegenheid ontmoet ze Fred Kaan, wat voor beiden de nodige emoties met zich meebrengt. Fred Kaan overlijdt in 2009 en Philine op 17 maart 2018, 97 jaar oud.

Bronnen:

• Interview met Philine Rosa Polak in 1996 (collections.ushmm.org)
• www.janbonekamp.nl (Brief 4 september 1944 van Hannie Schaft aan Philine Polak)
• Cumberland and Westmorland Herald van 24 december 2005, ‘Reunited: Eden man and the woman his family saved from death at hands of Nazis in Second World War*’*
• hannieschaft.nl (Philine Polak overleden)

1. Louise de Colignyplein 15

2. Hannie Schaft, ‘het meisje met het rode haar’

3. Philine Rosa Polak tijdens het interview in 1996