Kritzingerlaan 106

(Zie het Supplement, pagina’s 100-102)

In memoriam:

Onderduikster:

• Estella Schrijver, ongehuwd, kostuumnaaister (Amsterdam, 8 maart 1881 – Sobibor, 28 januari 1944), bereikte de leeftijd van 62 jaar

LO-medewerker:

• Karel de Mildt, ongehuwd, onderwijzer (Zeist, 9 augustus 1919 – Dachau, 21 april 1945), bereikte de leeftijd van 25 jaar

Onderduikster:

• Lea Schrijver, ongehuwd, pensionhoudster (Amsterdam, 23 januari 1888 – Zeist, 7 september 1967)

Onderduikgevers:

• Johannes Cornelis de Mildt, boekhandelaar (Nijmegen, 14 december 1880 – Zeist, 25 december 1969), en
• Johanna Catharina de Mildt-van der Blonk (Uitgeest, 9 januari 1896 – Zeist, 30 mei 1980)

Nog thuiswonende kinderen tijdens de bezetting (1918, 1919, 1922, 1924, 1926, 1930)

De vader van Herman Bolle junior zat ondergedoken in Zeist. Naar aanleiding van vragen over het onderduikverhaal van zijn vader vertelde Herman ook over het gezin De Mildt-van der Blonk, dat op Kritzingerlaan 106 onderduik gaf aan twee tantes van zijn vader. Daarmee bracht hij een bijzonder gezin in beeld.

Johannes de Mildt kwam in 1917 met zijn echtgenote naar Zeist, waar hij op Kritzingerlaan 106 een boekhandel begon. In het verlengde daarvan was hij secretaris van de vereniging Christelijke leeszaal en bibliotheek in Zeist. Daarnaast was hij actief in een comité dat geld en goederen inzamelde voor de armen in Oostenrijk en Hongarije.

In Zeist kreeg het echtpaar de Mildt-van der Blonk drie dochters en drie zoons. Twee van die zoons raakten tijdens de bezetting op jonge leeftijd betrokken bij illegale activiteiten.

Zoon Jan (Johannes Reinier) de Mildt (Zeist, 1924) was zestien jaar oud ten tijde van de Duitse inval. Hij werkte toen als schrijver bij de distributiedienst in Zeist. In mei 1941 werd hij gearresteerd, nadat hij een gestencilde oproep had verspreid om de Nederlandse gevallenen van de meidagen 1940 te herdenken. De 17-jarige Jan werd zeven weken vastgehouden in de Kriegswehrmachtgefängnis aan de Gansstraat in Utrecht. In de zomer van 1943 probeerde hij, samen met drie vrienden, naar Engeland te gaan, maar die poging moesten ze in Brussel opgeven. Na zijn terugkomst in Zeist bracht Jan de Mildt eerst in Zeist de verzetskrant Trouw rond, maar al gauw ging hij in Amsterdam type- en stencilwerk voor die krant verzorgen. Vlak voor de kerstdagen 1943 viel de Sicherheitsdienst het zenuwcentrum aan de Ruysdaelstraat binnen. Jan de Mildt en andere Trouw-medewerkers werden successievelijk gearresteerd. Na een lange periode van gevangenschap en hardhandige verhoren werd De Mildt met de rest van de Trouw-gevangenen – vierentwintig verspreiders en vijftien drukkers – eind juli 1944 overgebracht naar Kamp Vught.

Zijn broer Karel de Mildt (Zeist, 1919), inmiddels onderwijzer, had zich tijdens de bezetting aangesloten bij de Landelijke Organisatie voor hulp aan Onderduikers (LO). Van medio juni 1943 tot 10 mei 1944 opereerde hij vanuit Loosdrecht.

Karel regelde onderduikadressen. Zoals waarschijnlijk Dalweg 48, waar veel joodse en andere onderduikers tijdelijk ondergebracht konden worden. Maar ook zijn ouderlijke adres Kritzingerlaan 106 was een onderduikadres.

Daar hadden eind 1943 de joodse zusters Estella en Lea Schrijver ondergedoken gezeten. Eerder waren ze bij het echtpaar De Graaf-Withardt geweest, op de bovenverdieping van Frederik Hendriklaan 82. Omdat Estella telkens voor het raam of op het balkon was gaan staan, was al na een week een ander adres voor haar gezocht. Haar zuster Lea was later naar een ander onderduikadres gebracht.

De zusters waren herenigd op het onderduikadres Kritzingerlaan 106, bij het ouderlijk gezin van Karel de Mildt. Daar werden ze rond de jaarwisseling 1943/1944 bezocht door hun neef Herman Bolle die ondergedoken zat op Dalweg 48, waarvan het bedrijfsterrein grensde aan de achtertuin van Kritzingerlaan 106. Dat bezoek werd verstoord door een razzia, waarbij Duitse soldaten aan de deur waren gekomen. De beide onderduiksters hadden boven gezeten, maar Estella Schrijver was uit eigen beweging naar beneden gekomen, had haar persoonsbewijs laten zien en had gezegd: ‘Hier ben ik.’ Waarom ze dat had gedaan – was de stress haar te veel geworden? – was niet duidelijk. Wel had Herman Bolle in die situatie via de achterzijde van Kritzingerlaan 106 kunnen ontkomen naar Dalweg 48.

Estella Schrijver was meegenomen. Op 6 januari 1944 was ze in strafbarak 67 in Kamp Westerbork geplaatst, als ‘strafgeval’ (onderduiken was een vergrijp tegen de bepalingen van de bezetter). Ze was bij voorrang gedeporteerd, op 25 januari 1944, en meteen na aankomst in Sobibor vergast. Haar zuster Lea Schrijver zou de bezetting overleven en weer in haar pension aan de Van Renesselaan gaan wonen.

Karel de Mildt werd op 6 juli 1944 aangehouden en gearresteerd in Amsterdam, vermoedelijk bij een straatcontrole. Zijn dossier vermeldde de arrestatiegrond niet, maar die leidde blijkbaar tot een gang naar een concentratiekamp. Hij werd op 26 juli als gevangene nummer 10694 overgebracht naar Kamp Vught, waar zijn broer Jan omstreeks die tijd ook binnen werd gebracht.

Jan de Mildt en de andere De Trouw-verspreiders werden ter dood veroordeeld. Eén van hen kreeg gratie, maar de nog minderjarige Jan de Mildt niet. Op woensdag 9 augustus 1944 werd hij samen met vijf andere verspreiders van Trouw om negen uur ’s avonds terechtgesteld.

Of de broers nog even contact hebben gehad in Kamp Vught, is niet bekend, maar Karel de Mildt zal toch wel van de executie van zijn broer gehoord hebben. Zes dagen later werd hij zelf naar Venlo gestuurd, voor dwangarbeid op het Duitse vliegveld Fliegerhorst. Weer later moest hij naar concentratiekamp Sachsenhausen (gevangene 102029), naar Buchenwald (31214) en tenslotte op 15 februari 1945 weer naar Sachsenhausen. Waarom al die verplaatsingen nodig waren wordt niet duidelijk uit zijn gevangenendossier. Aan zijn helletocht kwam een einde, toen hij in april 1945 werd doodgeschoten tijdens een van de beruchte dodenmarsen. In enkele dagbladen van 12 juli 1945 werd om inlichtingen gevraagd over een aantal LO-medewerkers uit Zeist, waaronder Karel de Mildt.

Het echtpaar de Mildt-van der Blonk verloor dus twee jonge zonen door illegaal werk. Op Dodenherdenking 4 mei 1950 werd in de Noorderkerk in Zeist een plaquette onthuld voor tijdens 1940-1945 omgekomen gemeenteleden. Daarop stonden ook de namen van Karel en Jan de Mildt. In de overlijdensadvertentie van hun vader werden hun namen in 1969 niet meer vermeld en ze werden in Zeist ook niet meer herdacht. Bij deze alsnog.

Bronnen:

• Mededelingen van Herman Bolle junior en Annelies Kauffman-de Graaf
• Gemeentearchief Zeist, oud bevolkingsregister
• www.cbgfamilienamen.nl, De Mildt
• www.geheugen van zeist, collecties, oude kranten
• www.delpher.nl (oude kranten)
• nmkampvught.nl, biografieen Johannes R. de Mildt
• ITS Arolsen, digitale collecties, documenten voor Johannes Reinier de Mildt en Karel de Mildt
• oorlogsgravenstichting.nl, Johannes Reinier de Mildt, Karel de Mildt
• ‘Het grote gebod’, Gedenkboek van het verzet in LO en LKP’, vierde druk, Uitgeversmaatschappij J.H. Kok – Kampen, 1989, 243 (Karel de Mildt)

1. Kritzingerlaan 106

2. Contactadvertentie in De Standaard van 20 april 1935

3. De zusters Schrijver staan links op de foto voor het huis op Van Renesselaan 24

3a. Jo en Elma Schrijver-Lord (derde en vierde van links). Twee van de andere drie dames zijn Estella en Lea Schrijver.

4. Jongelingsvereniging ‘Dei Gratia’ in 1939. Karel de Mildt op de achterste rij links

4a. Karel de Mildt. Gearresteerd op 6 juli 1944 in Amsterdam. Via diverse kampen uiteindelijk doodgeschoten in 1945 tijdens een dodenmars

5. Verzetskrant Trouw van 30 augustus 1944

5a. Berichten in De waarheid van 6 december 1945

6. Plaquette in de Noorderkerk met Karel en Jan de Mildt

7. Overlijdensbericht van Johannes Cornelis de Mildt in Trouw van 29 december 1969