Zeist, een centrum van jodenhulp
Bij de start van ons onderzoek gingen we uit van ongeveer honderd joodse onderduikers tijdens de bezetting in Zeist. Al gauw kwamen we erachter dat het er veel meer waren. Nu staan er op deze website meer dan 500 adressen, waar joodse onderduikers zaten en/of in elk geval met valse gegevens geregistreerd werden in het bevolkingsregister van Zeist.
Die valse registraties waren van levensbelang. Onderduikers stonden zo te boek als inwoners van Zeist en hadden recht op distributiepapieren. In totaal werden meer dan 900 personen ‘gelegaliseerd’ op het gemeentehuis in Zeist. Slechts circa 25% van de registraties konden we koppelen aan de werkelijke identiteit. In de resterende 75% zullen vooral ook de nodige onderduikers voor de Arbeitseinsatz tussen zitten (jongens en mannen van 17 tot 40 jaar), maar ook aantoonbaar veel joodse onderduikers, zoals kinderen, echtparen e.d. Die joodse onderduikers zullen niet allemaal in Zeist ondergedoken hebben gezeten, maar hadden dan in elk geval een valse, niet-joodse identiteit gekregen.
Behalve de mogelijkheid van valse registratie had Zeist nog meer voordelen als het ging om onderduiken:
- grote huizen, waarin in de crisisjaren pensions waren gevestigd (onderduik vergde dan vaak wel pensionkosten)
- relatief goed bereikbaar per openbaar vervoer (trein-tram)
- veel helpers
Wat betreft die helpers hebben we bij ons onderzoek de nodige nog onbekende illegaal werkers kunnen vinden, zoals de verzetsgroep ‘Moderne Staat’.
Ook al was er veel hulp, onderduiken was een ellendige toestand, in kleine ruimten, langdurig verstoken van contact met familie en vrienden, maximale afhankelijkheid van de onderduikgevers, soms hoge kosten, wanhoop dat het maar duurde en angst voor verraad. Er waren vaak meerdere helpers nodig voor 1 onderduiker – zoals onderduikgevers, koeriers met bonnen, betrouwbare artsen e.d. – terwijl 1 verrader meerdere onderduikers in de ellende kon storten.
Ook in Zeist liepen verraders rond en een NSB-agent verrichtte meerdere arrestaties. Bij meer dan 50 (?) acties werden meer dan honderd onderduikers gearresteerd, met vaak fatale gevolgen. Ook onderduikgevers werden gearresteerd en zes van hen betaalden hun hulp met de dood.
Er was in Zeist veel jodenhulp door allerlei verschillende groepen en personen. Maar het was natuurlijk nooit genoeg. Daarvoor had de jodenvervolging in Nederland te rampzalige gevolgen.
Vast staat wel dat meer dan 500 joodse onderduikers in Zeist hulp kregen, en daarmee kan Zeist met recht bestempeld worden tot een centrum van hulp aan joodse onderduikers.
Heleen bij ’ t Vuur & Gerrit van der Vorst