Graaf Janlaan 44

In memoriam, vals geregistreerd op dit adres:

• Willem Wessel, handelaar (Amsterdam, 6 mei 1906 – Bergen-Belsen, 11 februari 1945), bereikte de leeftijd van 38 jaar

Ook vals geregistreerd op dit adres:

• echtgenote Rebecca Wessel-Dotsch (Amsterdam, 28 juni 1911 – Den Haag, 10 december 1989?) en
• dochter Margaretha Elisabeth Wessel (Amsterdam, 16 maart 1939)

De joodse Amsterdammer Willem Wessel studeerde viool aan het conservatorium. Tot 1933 was hij echter sportleraar en in 1935 kreeg hij toestemming om werken van de kunstenaar Jan Toorop op houten dozen te brandschilderen en deze te verkopen. Op 16 juni 1937 trouwde hij met Bep (Rebecca) Dotsch, met wie hij in 1939 dochtertje Greetje (Margaretha Elisabeth) kreeg.

Op 22 december 1942 werd het gezin Wessel-Dotsch vals geregistreerd in Zeist, op Graaf Janlaan 44. De vervalsing was niet accuraat uitgevoerd:

• op haar eigen persoonskaart en die van haar echtgenoot heette Bep Wessel-Dotsch namelijk ‘Wilhelmina Wessel-Huurdeman’, die in Soest geboren zou zijn en
• op die van haar dochtertje ‘Maria Wessel-Dotsch’ met een andere geboortemaand en als geboorteplaats Amsterdam.
• voor dochtertje Greetje (‘Margaretha Everdina Wessel’) werd als vorig adres Niersstraat 13 genoteerd (het adres van het joodse echtpaar Jacob en Sara Zwaaf-de Jong), terwijl de beide ouders van Middelwijkstraat 42 in Soest zouden zijn gekomen.

De verschillen kunnen er op wijzen dat het echtpaar Wessel-Dotsch ten tijde van de registratie al gescheiden was van hun dochtertje.

Onderduikroutes voor kinderen zijn vaak niet te reconstrueren. Greetje Wessel was volgens latere mededelingen van haar moeder even ondergedoken geweest in Soest. Door Utrechtse studenten was ze overgedragen aan Amsterdamse studenten en tijdelijk ondergebracht in mogelijk de Jan Steenstraat en de Joodse crèche aan de Plantage Middenlaan (ze herinnerde zich later een lange rij voor de toiletten). Daarna waren er nog andere onderduikadressen geweest – of Zeist daartussen gezeten heeft, is niet bekend – en op een van die adressen had ze zich onder een bed moeten verstoppen en een schoen of laars voorbij zien komen. Uiteindelijk hadden de Amsterdamse studenten haar naar het jonge echtpaar Peter en Maria Silvertand-Maar in Hoensbroek gebracht. Daar was ze op bijzondere manier gelegaliseerd. Vader Leonard Silvertand van de onderduikgever was wethouder van de nabijgelegen gemeente Nieuwenhagen en op het gemeentehuis aldaar werd Greetje Dotsch per vervalste geboorteacte geregistreerd als voorkind van Peter en Maria Silvertand-Maar. Het echtpaar bood Greetje Dotsch een fijne onderduikomgeving. Ze was rooms-katholiek, ging mee naar de kerk en zat zelfs even op school bij de zusters. Tot op heden is er contact tussen het voormalige onderduikster en de nazaten van haar onderduikgevers.

Of het echtpaar Wessel-Dotsch daadwerkelijk ondergedoken heeft gezeten op Graaf Janlaan 44 is vooralsnog ook niet te achterhalen. Uiteindelijk kwamen ze terecht bij het Baptistische gezin Zerbst op Rijnlaan 128bis in Utrecht. De kosten voor de onderduik werden betaald uit de verkoop via een tussenpersoon van gebrandschilderde houten dozen. Op zeker moment mocht zuster Judith van Bep Wessel-Dotsch ook naar dit adres komen. Ze was bij een razzia in Amsterdam uit het raam geklommen, tussen daken gaan liggen en daarna ontkomen.

Eind juni 1944 werden het echtpaar Wessel-Dotsch en Judith Dotsch verraden, bruut gearresteerd en op 1 juli ingesloten in de Strafbarak 67 van Kamp Westerbork. Op 31 juli 1944 werden ze alle drie op transport naar Bergen-Belsen gesteld (niet in september 1944, als vermeld op het digitaal joods monument). Daar stierf Willem Wessel op 11 februari 1945. Zijn zuster, broer en ouders waren al op 14 en 23 januari respectievelijk 1 februari 1943 vermoord in Auschwitz.

Bep Wessel-Dotsch en haar zuster Judith Dotsch overleefden de deportatie. Ze waren opgesloten in een veewagen waar de Duitsers mee in hun maag zaten – in de rivier laten storten? – en die in Farsleben bevrijd werd door geschokte Amerikanen die niet verwacht hadden daar uitgemergelde en overleden mensen in aan te treffen. Op 6 mei 1945 werden de zusters geregistreerd in Hillesleben, waar de Amerikaanse bevrijders een huis voor hadden vrijgemaakt.

Via het Rode Kruis achterhaalde Beb Wessel-Dotsch de verblijfplaats Hoensbroek van dochtertje Greetje (inmiddels 6 jaar). Ze reisde daarnaar toe en vroeg op straat aan een meisje met donker haar, of ze ‘Greetje’ heette. Het meisje wist waar Greetje woonde. Bep Wessel-Dotsch werd herenigd met haar dochtertje en mocht negen maanden bij het echtpaar Silvertand-Maar blijven. Naar verloop van tijd bleek dat haar ouders al 11 september 1942 naar kamp Westerbork waren gebracht, op 14 september gedeporteerd naar Auschwitz en daar bij aankomst vermoord, op 17 september 1942.

Bronnen:

• Mededelingen van Margaretha Elisabeth Wessel
• Gemeentearchief Zeist, 1499-1500, register van illegalen, Willem Wessel, ‘Wilhelmina Wessel-Huurdeman’ en ‘Margaretha Everdina Wessel’
• Nationaal Archief, Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging (CABR), toegang 2.09.09, inventarisnummers 64459 + 107990, arrestatie van Willem Wessel
• Digitaal joods monument, Aaron en Grietje Wessel-Trompetter, Liesbeth Cane-Wessel, Louis Hendrik Wessel en Willem Wessel, Aaron en Sara Dotsch-de Rood
• Joodse Raad-kaarten voor Willem en Rebecca Wessel-Dotsch, Margaretha Wessel en van Judith Dotsch
• Stadsarchief Amsterdam, indexen, archiefkaarten voor Willem en Rebecca Wessel-Dotsch

1. De valse registratie van Willem Wessel in het bevolkingsregister van Zeist

2. De valse registratie van Rebecca Dotsch in het bevolkingsregister van Zeist

3. De valse registratie van Margaretha Everdina Wessel in het bevolkingsregister van Zeist