Dit bericht beschrijft een adres in Zeist waar tijdens de bezetting een of meerdere joodse onderduikers verbleven. Een overzicht van dergelijke adressen en de daar geregistreerde onderduikers is te vinden via bekende onderduikadressen.
Wie weet meer? Suggesties voor correctie, wijziging en aanvulling kunnen doorgegeven worden via het contactformulier op deze site.
(Zie het Onderduikboek, pagina’s 334-337
In memoriam:
- Estella Schrijver, ongehuwd, kostuumnaaister (Amsterdam, 8 maart 1881 – Sobibor, 28 januari 1944), bereikte de leeftijd van 62 jaar
Overige onderduikers:
- Lea Schrijver, ongehuwd, pensionhoudster (Amsterdam, 23 januari 1888 – Zeist, 7 september 1967)
- Levie Witzenhausen, gehuwd, automonteur en hulp-politieagent (Amsterdam, 5 juli 1916 – Haarlem, 13 januari 1987)
Onderduikgevers:
- Dirk Steven de Graaf, bakker (Zeist, 2 februari 1912 – Zeist, 6 november 1993), en
- echtgenote Elisabeth de Graaf-Withardt (Bottrop – Duitsland, 21 oktober 1913 – Zeist, 17 december 1988)
Tijdens de bezetting een zoontje (1941)
De familie De Graaf exploiteert in Zeist de bakkerij De Krakeling op Steynlaan 30. Dat wil zeggen Dirk Steven de Graaf en zijn gelijknamige zoon runnen de bakkerij. Dirk de Graaf senior is een actieve middenstander en een van de oprichters van de winkeliersvereniging voor de Steynlaan.
Dirk de Graaf junior is getrouwd met de Duitse Elisabeth Withardt.
Elisabeth is vroeg wees geworden. Op haar dertiende mocht zij vanuit het weeshuis bij haar oudere broer gaan wonen. Een pastoor in Bottrop (Ruhrgebied) had er voor gezorgd dat ze op haar 18e kindermeisje kon worden bij een gegoede familie in de Laan van Meerdervoort in Den Haag. Met deze familie is ze naar Zeist verhuisd.
Daar is ze als een blok gevallen voor Dirk de Graaf junior, die als broodbezorger inviel voor zijn broer. Zelf wilde hij voor sportleraar gaan leren, maar uiteindelijk is ook hij toch bakker geworden. Elisabeth Withardt heeft zich van rooms-katholiek tot protestant bekeerd en is getrouwd met Dirk de Graaf junior. Het echtpaar bewoont de bovenverdieping van Frederik Hendriklaan 82, beneden zit de elektriciteitszaak van Kortland.
Wie er tijdens de bezetting onderduikers brengt bij het echtpaar Dirk junior en Elisabeth de Graaf-Withardt is niet bekend, maar dat gebeurt waarschijnlijk via een illegale organisatie. Mogelijk is het contact ontstaan via klanten van de bakkerij. Een andere mogelijkheid is dat het contact is ontstaan via Frans Viola die net als Dirk in het eerste van de voetbalvereniging Zeist heeft gespeeld. En vijf huizen verderop, op Frederik Hendriklaan 92, woont Ferdinand Bosschart die ook joodse onderduikers onderbrengt in Zeist.
Hoe dan ook, eerst komen er twee joodse zusters in huis. Het zijn Lea Schrijver, die sinds 18 augustus 1936 een pension onderhoudt op Van Renesselaan 24, en waarschijnlijk haar zuster Estella uit Amsterdam. Estella Schrijver gaat telkens voor het raam staan of op het balkon zitten. Dat is gevaarlijk en er wordt na een week een ander adres voor haar gezocht. (Zie Kritzingerlaan 106.) Later wordt ze daar gearresteerd en op 28 januari 1944 vermoord in Sobibor. Lea Schrijver blijft langer totdat ook zij naar Kritzingerlaan 106 gaat. Ze zal echter overleven en na de bevrijding zal er tot haar dood contact blijven met het gezin De Graaf-Withardt.
Als in 1944 ook de gemengd gehuwde joodse Nederlanders onder moeten duiken, neemt het echtpaar De Graaf-Withardt de uit Haarlem afkomstige automonteur annex hulp-politieagent Levie Witzenhausen op, ‘oom Louis’. Zelf heeft het jonge stel dan een zoontje van drie jaar, Dirk Steven junior-junior (Dicky genaamd). Hoe lang ‘Oom Louis’ blijft – tot de bevrijding? – is niet bekend.
Bij een razzia wordt onderduikgever Dirk de Graaf junior opgepakt en met een groep mannen naar Kamp Amersfoort gebracht. Na een nacht in het kamp te hebben doorgebracht, blijkt dat hij als bakker aan de slag kan in Arnhem. De bakkerij in Zeist is in die periode al geconfisqueerd door de bezetter. Dat was vervelend, maar heeft ook voordelen gehad. De bevoorrading met grondstoffen was prima en samen met collega en vriend Jan van Scherpenzeel heeft Dirk menige zak meel weten te ontvreemden.
Er is blijkbaar contact gebleven, want als het echtpaar De Graaf-Withardt op 29 december 1945 zoontje Dicky op pas 4-jarige leeftijd aan difterie verliest, worden van joodse zijde de begrafenis en een graf voor onbepaalde tijd betaald.
De beide ouders van Levie Witzenhausen, Hartog en Vrouwtje Witzenhausen-Gans, zijn op 26 maart 1943 vermoord in Sobibor en hun dochter Naatje op 31 januari 1944 in Auschwitz. Broer Isaac heeft de oorlog overleefd.
In de naoorlogse jaren houden ook Levie Witzenhausen en zijn echtgenote contact met de voormalige onderduikgevers.
– 0 – 0 – 0 –
Lea Schrijver keert op 28 mei 1945 terug naar Zeist, naar Regentesselaan 24. Een andere zuster, de weduwe Elisabeth Bolle-Schrijver, komt ook in Zeist wonen. Broer Joseph Schrijver, die voorheen ook in Zeist woonde, keert in december 1945 eveneens terug, maar zal uiteindelijk vertrekken.
Lea Schrijver brengt haar laatste jaren door in verzorgingstehuis De Looborch. Het echtpaar De Graaf-Withardt woont dan vlakbij, op Krullelaan 11, en laat haar af en toe bloemen en vruchten uit de tuin brengen door dochter Annelies de Graaf.
Mededelingen van Annelies Kauffman-de Graaf
Zie ook Willem de Zwijgerlaan 10
1. Frederik Hendriklaan 82
2. Echtpaar De Graaf-Withard
3. Echtpaar De Graaf-Withard voor bakkerij De Krakeling
4. Dicky de Graaf in Canadees uniform