Ernst Casimirlaan 7

(Nieuw ten opzichte van het Onderduikboek en het Supplement)

Onderduikster:

• Nora Roos, ongehuwd, scholiere (Amsterdam, 27 februari 1927)

Onderduikgevers:

• Laurens van der Pol (Den Haag, 14 maart 1911 – Middelburg, 23 augustus 2008), en
• echtgenote Jacoba Maria van der Pol-Stam (Den Haag, 7 april 1911 – Gouda, 13 maart 1994)

In Het vrije volk van 28 mei 1945 deed het echtpaar Willy (Wolf) en Mary (Marianna) Roos-van der Bokke, ‘vroeger wonende Zeilmakerstraat te Amsterdam’, een oproep om inlichtingen over de verblijfplaats en toestand van hun enige kind, dochter Nora. Zelf verbleven ze in Heerlen, maar Nora zou ondergedoken zijn in Zeist of Driebergen.

Nora Roos dook na de bevrijding op in Zeist, op Ernst Casimirlaan 7. Daar bleef ze tot begin januari 1946 wonen, totdat ze zich weer bij haar ouders kon voegen, toen die weer over een vast woonadres konden beschikken. Vaststaat dat zij ondergedoken had gezeten in Driebergen, bij het gezin Visser-Koolen op Buntlaan 92, maar Ernst Casimirlaan 7 wordt ook beschouwd als een van haar onderduikadressen.

De bewoonster van dat adres, Joke (Jacoba Maria) van der Pol-Stam, had zich namelijk bewezen als jodenhelpster. Nog ongetrouwd, was ze in maart 1943 om die reden gearresteerd en gevangengezet in de gevangenis in Scheveningen. De bezetter had op 31 maart 1943 bekend gemaakt dat hulp aan joden gestraft zou worden met zes maanden concentratiekamp. Joke Stam kreeg die straf. Op 10 juni 1943 was ze geïnterneerd in Kamp Vught en op 10 december 1943 was ze weer in vrijheid gesteld. In Kamp Vught had ze een zenuwontsteking in haar rug opgelopen, die haar lang parten zou blijven spelen. Op 18 september 1943, tijdens haar detentie, was ze in ondertrouw gegaan met Laurens van der Pol. Die was in Den Haag een collega van haar bij de levensverzekeringsmaatschappij Nillmij en was toen voor zijn werk al verhuisd naar Zeist, waar hij zich in eerste instantie vestigde op Jacob Catslaan 67 en later op Ernst Casimirlaan 7. Op 9 maart 1944 traden beiden in Zeist in het huwelijk.

Het was al duidelijk dat Joke van der Pol-Stam bepaald niet Duitsgezind was, maar dat had ze kort voor de bevrijding ten overvloede nog eens bewezen. Op 18 april 1945 was de volgende, opmerkelijke boodschap in De Zeister Courant verschenen:

‘Openbare Bekendmaking.

Op Donderdag 12 April j.l. heb ik in het openbaar de Duitsche Weermacht beschuldigd van diefstal. Aangezien in het onderhavige geval deze beschuldiging op lichtvaardige wijze is geschied, trek ik deze in onder betuiging van mijn spijt over het gebeurde.

JOKE VAN DER POL-STAM

Ernst Casimirlaan 7 – Zeist’

Het lijdt geen twijfel dat deze excuses afgedwongen waren.

Op welke wijze Nora Roos op Ernst Casimirlaan 7 terecht was gekomen, is niet bekend. Haar vader Willy Roos was een populaire vakbondsbestuurder geweest. Hij nam in 1939, na 21 jaar, afscheid als voorzitter van de afdeling Amsterdam van de Bond van Schildersgezellen, toen hij benoemd werd tot secretaris-penningmeester van het hoofdbestuur van dezelfde bond. Na de bevrijding nam Roos weer zitting in het hoofdbestuur.

Het gezin Roos-van der Bokke was ongetwijfeld een warm gezin. Daar wees de oproep na de bevrijding al enigszins op en Nora zou haar moeder Mary na haar overlijden als uitzonderlijk lief en zorgzaam beschrijven.

Nora Roos kreeg een goede vervolgopleiding na de bevrijding. Ze vervolgde haar afgebroken opleiding op de Gicol, de Gemeentelijke Inhaalcursus voor ondergedoken leerlingen. Daar kreeg ze onder meer geschiedenisles van dr. Jaap Meijer, de vader van de latere journalist, interviewer, tv-presentator, (toneel)schrijver en filmacteur Ischa Meijer.

In de Groene Amsterdammer van 28 december 2020 schrijft Walter van der Kooi over het boek ‘Jaap en Ischa Meijer: Een joodse geschiedenis’ 1912-1956 (uitgeverij Bert Bakker, 2008). Daarin komt een bezoek voor van Nora Roos, als oud-leerlinge van het Joods Lyceum, aan haar aanbeden geschiedenisdocent Jaap Meijer. Daarvoor kwam ze in de winter van 1945-1946 naar de Van Hallstraat in Amsterdam. Kleine Ischa (3) kwam met zijn vader de deur opendoen, zei geen woord tegen Nora, en keek op zijn knietjes in de erker uren naar buiten. Vier of vijf keer schreeuwde hij een Duitse kreet, ‘Echt zoals je dat in de kampen had gehoord. Afschuwelijk, en ik wist niet hoe ik daarop moest reageren. En Jaap Meijer reageerde ook helemaal niet.’ Nora Roos had het zo griezelig gevonden, die kreten van dat jochie en het zwijgen van de vader erover, dat ze nooit meer naar het gezin terug durfde.

Wel was ze tijdens de viering van Meijers zeventigste verjaardag, in 1982, een van de oud-leerlingen die de aanwezigen toesprak. Ze was inmiddels redactrice bij de Winkler Prins-encyclopedie.

Nora Roos bleef ongetrouwd.

Bronnen:

• Mededelingen van Floris van der Pol
• Oproep in Het vrije volk van 28 mei 1945 van Willy en Mary Wolf-van der Bokke
• Stadsarchief Amsterdam, indexen, archiefkaarten voor Wolf en Marianna Roos-van der Bokke en Nora Roos
• ITS Arolsen, digitale collecties, Joodse Raadskaarten voor Marianna Roos-van der Bokke en Nora Roos, registraties van Jacoba M. Stam in Kamp Vught
• jmind.nl, lijst van joodse onderduikers in Driebergen
• www.geheugenvanzeist.nl, bericht in De Zeister Courant van 18 april 1945
• Walter van der Kooi in de Groene Amsterdammer van 28 december 2020, ‘Ongewoon’

1. Ernst Casimirlaan 7

2. Pasfoto van Joke Stam uit 1942

3. Verklaring van Ondertrouw in 1943

4. Bericht in De Zeister Courant van 18 april 1945

5. Oproep in Het vrije volk van 28 mei 1945

6. Pasfoto van Joke van der Pol-Stam uit 1947

7. Nora Roos, bovenste rij, 2e van links, met medeleerlingen van het Joods lyceum Amsterdam. Foto is gemaakt tijdens de bezetting

8. Joodse Raad-kaart Marianna Roos-vander Bokke

9. Overlijdensbericht voor Wolf Roos in Het Parool van 6 december 1974

10. In De Volkskrant van 31 mei 1975 een foto van de Amsterdamse redachtie van de Winkler Prins

11. Overlijdensbericht voor Marianne Roos-van der Bokke in Het Parool van 3 maart 1986