Ernst Casimirlaan 69

(Zie het Onderduikboek, pagina’s 298-303)

In memoriam:

• Judith de Hond (Rotterdam, 6 september 1934 – Auschwitz, 17 september 1942), bereikte de leeftijd van 8 jaar.

Overige onderduikers:

• Izak van Gelder, directeur muziekgezelschap, grossier galanterieën (Groningen, 4 maart 1897 – Amsterdam, 1 april 1969)
• echtgenote Frouktje van Gelder-Coevorden (Groningen, 23 april 1899 – Amsterdam, 14 januari 1987)
• zoon Salomon van Gelder, zonder beroep (Teteringen bij Breda, 21 oktober 1923 – Amsterdam, 20 september 1998)
• Erni Gobes, kantoorbediende (Amsterdam, 23 april 1925 – februari 2025)
• Hans Langer (woont anno 2020 in Los Angeles, geen nadere gegevens bekend)
• Bela Vischschraper (geen nadere gegevens bekend)

Onderduikgevers:

• Tjeert Ekke Vos, boekhouder (Wormen bij Apeldoorn, 17 maart 1905 – Canada, 18 juli 1980), en
• echtgenote Anna Geertruida Angenietje Vos-Jelier (Rotterdam, 13 januari 1908 – Canada, 22 juli 2000)

Vier kinderen (1931, 1933, 1936 en 1941)

Het echtpaar Tjeert en Anna Vos-Jelier komt tegen het eind van 1940 van Voorburg naar Zeist, met hun twee dochters en zoon. Tjeert Vos gaat aan de slag als boekhouder bij de uitgeverij van Dijkstra aan de Wilhelminalaan.

In 1941 wordt er in Zeist nog een vierde kind geboren. Verder woont de moeder van Anna Vos-Jelier ook in bij het gezin. Ernst Casimirlaan 69 is een half vrijstaand huis dat voldoende ruimte biedt voor drie volwassenen en vier kinderen.

Blijkbaar is er nog ruimte over. Na verloop van tijd komen er namelijk onderduikers uit Amsterdam bij. Sommigen blijven een nacht, anderen een paar dagen en weer anderen anderhalf jaar. De kinderen van het gezin Vos-Jelier wordt op het hart gedrukt dat de aanwezigheid van de gasten geheim moet blijven.

Betrekkelijke langblijvers zijn Ies (Izak) en Free (Frouktje) van Gelder-van Coevorden, hun zoon Sal(omon) en zijn vriendin Ernie Gobes. Zij zijn via Voorheuvel 31 gekomen. Ernie heeft met haar ouders tijdelijk ook elders ondergedoken gezeten en zou eigenlijk naar een ander onderduikadres gaan. In huis worden deze onderduikers respectievelijk ‘Oom Jan’, ‘tante Bep’, ‘Henk’ en ‘Lenie’ genoemd. Op de benedenverdieping wordt een kamertje voor hen in orde gemaakt, op de begane grond aan de voorkant van het huis waar ze enige privacy hebben – zij het met z’n vieren – en hun maaltijden kunnen gebruiken. Hun slaapkamers zijn op zolder.

Kort na hen komen een jongetje van twee jaar, Hansje Langer, en een meisje van zeven, Bela Vischschraper die voortaan als ‘Nellie’ door het leven zal gaan. In totaal wonen er dan dertien mensen op Ernst Casimirlaan 69. Af en toe komt in 1942 – telkens voor een dag – de kleine Juultje de Hond, afkomstig uit Rotterdam. Zij zit elders ondergedoken.

Izak ‘Oom Jan’ van Gelder is directeur van een muziekgezelschap. Ongetwijfeld heeft hij er toe bijgedragen dat het een relatief levendige onderduikperiode wordt. De kinderen van het echtpaar Vos-Jelier vormen met ‘Henk’ en ‘Lenie’ een soort club, die bij gelegenheid van verjaardagen sketches opvoert en gedichten voordraagt. Met Kerstmis maakt Tjeert Vos een programma voor de viering, met Bijbellezingen uit het oude en nieuwe testament en kerstliederen. De onderduikers doen mee met hun gereformeerde onderduikgevers.

Maar dat neemt niet weg dat het een zware tijd is. En de situatie wordt nog moeilijker als Tjeert Vos zijn baan verliest en thuis komt te zitten. Dan is hij opeens een kandidaat voor de Arbeitseinsatz. Razzia’s worden een extra grote bedreiging. Bij zo’n razzia worden straten aan beide kanten afgezet en de huizen een voor een doorzocht op arbeidsgeschikte mannen. Tijdens doorzoekingen verbergen Tjeert Vos en de onderduikers – ook de dan zeer angstige kinderen – zich in de kruipruimte.

Najaar 1944 verslechtert de situatie verder, omdat voedsel schaars wordt. Er is een radio in huis waar elke avond hoopvol naar geluisterd wordt of de geallieerden voortgang maken. De Hongerwinter van 1944 zal op de 38e plaats van koudste winters in de 20e eeuw komen te staan. De maand januari 1945 zelfs op de zestiende plaats van koudste maanden in de 20e eeuw. Door de schaarste en ontberingen wordt januari nog veel kouder ervaren dan de weerstatistieken aangeven. De elektriciteit wordt in deze periode nog een keer afgesloten, maar Tjeert Vos weet ‘m weer aan te sluiten. Zoals veel vrouwen, maakt Anna Vos-Jelier voedseltochten naar het Noorden, waar familieleden haar helpen. Soms blijft ze tien dagen weg, zonder dat ze thuis weten waar ze is.

De zes vaste onderduikers overleven de bezetting, maar kleine Judith de Hond niet. Ze is al op 17 september 1942 vermoord in Auschwitz, pas 8 jaar oud.

– 0 – 0 – 0 –

Als Sal van Gelder en Erni Kobes in 1947 trouwen, zijn ze het eerste joodse huwelijkskoppel waarvan de wederzijdse ouders nog in leven zijn. Sigrid Vos fungeert als bruidsmeisje.

Zeven jaar later emigreert het gezin Vos-Jelier naar Canada.

De zoon van het echtpaar Van Gelder-Kobes, de bekende tv-personality Jack van Gelder (1950), heeft in een interview in De Volkskrant van 30 juli 2011 ook over de onderduikperiode van zijn ouders gesproken. Zijn ouders hebben jaren van hun jeugd door moeten brengen in onderduik. Bij hun terugkeer in de samenleving bleken veel familieleden vermoord te zijn. Van Gelder over de grote impact op zijn ouders en de oorlog (citaat): ‘Als je drie jaar onder de grond zit, ben je gelittekend. (…) Het werd helemaal weggeduwd. Toen mijn ouders al jaren uit elkaar waren, gaf mijn vader me, vanuit het niets, een dagboekje. Dat had hij in de oorlog bijgehouden. Er stonden helaas geen persoonlijke verhalen in, hij had bijgehouden waar de troepen zich bevonden. Dat was zijn manier van ermee bezig zijn. Op de dag dat ik dat boekje kreeg, begon mijn moeder ‘s avonds ineens, ook totaal uit het niets, van acht tot twee over de oorlog te praten. Zo gek. Terwijl ze elkaar niet spraken, terwijl zij niet wist dat ik dat boekje had gekregen.’

Zijn moeder vertelt hem dan uitgebreid over het onderduiken: ‘Hoe de situatie was, hoe ze hadden gezeten, wat de angsten waren. Als je stappen boven je hoort, Duits hoort praten, mag je niet niezen, ook al moet je niezen. Een oom van mij kwam levend uit Auschwitz. Hij was te zien in een Russische bevrijdingsfilm, hij woog 35 kilo.’

Op 29 september 2014 is Van Gelder met zijn dan 89-jarige moeder te zien geweest in het tv-programma ‘Verborgen verleden’. Hij is dan zelf inmiddels 63 jaar oud, en heeft dan al het nodige over de oorlogsjaren gehoord van zijn moeder, maar veel ook niet. Zo heeft zijn moeder hem nog nooit verteld dat haar vader zes broers en zussen had, die nooit waren teruggekeerd. Dat zij met haar schoonfamilie in Zeist was ondergedoken in een buurt met veel NSB’ers.

Op 6 september 2015 zegt Jack van Gelder er tijdens een interview in het NOS-programma ‘Langs de lijn’ nog wat over: ‘Mijn ouders hebben mij nooit met hun leed willen belasten. Ze hebben drieënhalf jaar ondergedoken gezeten in Zeist. Mijn moeder heeft nog steeds de woede in zich. Het heeft zo’n ontzettende stempel gedrukt op het gemoed van mensen die in de oorlog verschrikkelijke dingen hebben meegemaakt.’

Bronnen:

• Mededelingen van Sigrid van der Meer-Vos
• Zie de bewezen onderduikadressen Oranje Nassaulaan 55 en Voorheuvel 31
• Wikipedia, Hongerwinter
• Interviews met Jack van Gelder, waarin het onderduiken van zijn ouders ter sprake kwam:
• Sara Berkeljon, in De Volkskrant van 30 juli 2011, interview met Jack van Gelder: ‘Wij waren heel erg met onze carrière bezig. Niet dat we onze gezinnen verwaarloosden, maar vaak thuis waren we niet’
• – www.nrc.nl/nieuws/2014/09/27, Informatief Verborgen Verleden – Jack van Gelder en moeder
• – NOS-interview van 6 september 2015: Jack van Gelder in gesprek met Robbert Meeder in Langs de Lijn

1. Ernst Casimirlaan 69

2. Ernst Casimirlaan 69, 9 jaar na de bevrijding

3. Bela Vischschraper

4. Huwelijksfoto van Anna Jelier en Tjeerd Vos (mei 1930)

5. Judith de Hond zal de bezetting niet overleven

6. Gedicht van Ome Jan ter gelegenheid van Oud en Nieuw 1943

7. Van links naar rechts Sigrid Vos, Bela Vischschraper en een vriendinnetje

8. Achterste rij Max Langer, Tjeert Vos, Ies van Gelder, Ernie Gobes en Sal van Gelder; midden Janny Langer, Walter Vos, Jetty Vos, Oma Jelier en Fre van Gelder; vooraan Sigrid Vos, Theo Vos, Hans Langer en Bela Visschraper

8. Zie onderschrift elders

9. Tjeert Vos (1975) op latere leeftijd

10. Anna Vos-Jelier op latere leeftijd