Dit bericht beschrijft een adres in Zeist waar tijdens de bezetting een of meerdere joodse onderduikers verbleven. Een overzicht van dergelijke adressen en de daar geregistreerde onderduikers is te vinden via bekende onderduikadressen.
Wie weet meer? Suggesties voor correctie, wijziging en aanvulling kunnen doorgegeven worden via het contactformulier op deze site.
(Zie het Onderduikboek, pagina’s 167-168, en het Supplement, pagina’s 48-49; bewerkt en met foto’s)
In memoriam:
- Sophia da Costa Senior (Leiden, 4 juli 1925 – Auschwitz, 30 november 1944), bereikte de leeftijd van 19 jaar
Omstreeks januari 1944 zou de verzetsgroep Koog-Bloemwijk uit de Zaanstreek een liquidatie uitgevoerd hebben. Niet in de Zaanstreek, maar helemaal in de omgeving van Den Dolder. Wie de geliquideerde man was en waarom hij dood moest van de verzetsgroep is niet bekend. Verondersteld wordt dat leden van de groep zich naar Den Dolder begaven, omdat ze ter plaatse een verzetscontact hadden, Herman Lieve (Arnhem, 1921). Hij had onder meer een auto van de groep Koog-Bloemwijk in zijn garage staan.
Het was eigenlijk niet Lieves garage. De bewoners van het landhuis Dolderseweg 42 woonden ten tijde van de inval elders. Dat waren kandidaat-notaris Pieter Marius François Verhoeff, zijn echtgenote Ida Adolphina Frederika Verhoeff-van Beuningen en hun drie kinderen. Hun gezin verbleef tijdelijk in Laren, in verband met de dreiging van bombardementen op het nabijgelegen vliegveld Soesterberg. Herman Lieve gebruikte het huis waarschijnlijk met toestemming van het echtpaar Verhoeff-van Beuningen.
Leidde het onderzoek naar de liquidatie naar Herman Lieve? In elk geval was er sprake van verraad, toen ene, niet bestaande ‘Albertus Lieve’ (!), die als adres Sonsbeeksingel 164 in Arnhem opgaf, telefonisch verzocht om een onderzoek in te stellen op Dolderseweg 42. Blijkbaar was bij het contact naar Herman Lieve verwezen, want de politie en/of de Sicherheitsdienst ging naar het adres met de bedoeling om hem te arresteren. Hij was niet thuis, maar zijn verloofde deed de deur open. Het was de 18-jarige joodse Sophia da Costa Senior.
Volgens de verordeningen van de bezetter was Sophia voortvluchtig, omdat ze haar woonplaats Arhem zonder toestemming had verlaten:
‘*De Hoofdcommissaris van Politie van Arnhem verzocht opsporing, aanhouding en voorgeleiding van Sophia da Costa Senior. Zij was woonachtig in Arnhem. Zij werd ervan verdacht van woonplaats te zijn veranderd zonder de daartoe vereiste vergunning te hebben. Met deze omschrijving werden joden aangeduid die waren ondergedoken.
Algemeen Politieblad, nr 42, 22 oktober 1942, 1193, bericht 2479’*
Behalve Sophia da Costa Senior hield de politie nog een tweede vrouw aan op Dolderseweg 42. Haar naam en lot zijn onbekend gebleven. Was zij ook joods? Het politiedagrapport voor Bosch en Duin en omgeving voor zondag 23 januari 1944:
‘In perceel Dolderscheweg no. 42 (in de woning van candidaat notaris Verhoef) een onderzoek ingesteld, op verzoek van Albertus Lieve, won. Sonsbeeksingel No.164 te Arnhem.
Door de Sipo twee vrouwen meegenomen en naar A’dam gebracht.’
Vanuit Amsterdam, waar zij ongetwijfeld verhoord werd, werd Sophia da Costa Senior op donderdag 27 januari in de strafbarak van Kamp Westerbork geïnterneerd, als ‘strafgeval’, en op 8 februari moest ze op straftransport. Zij stierf op 30 november 1944 in Auschwitz.
Over haar leven is weinig bekend. Haar vader dreef een bekende beddenzaak in Arnhem.
Haar ouders en beide zusters overleefden de bezetting. Volgens een getuige zaten Jonas en Hendrika da Costa Senior-Spijer en dochter Elly (tijdelijk) ondergedoken op het adres Nepveulaan 146 in Zeist.
Volgens de weduwe van Herman Lieve had haar echtgenoot tot vlak voor zijn overlijden, op 91-jarige leeftijd, nog willen weten wat er gebeurd was met Sophia da Costa Senior. In de overlijdensadvertentie van de voormalige verzetsman – later kunstenaar – werd dan ook vermeld dat hij sinds 1944 op zoek was geweest naar (het lot van) zijn gedeporteerde verloofde ‘Zusje’.
Bronnen:
- Mededelingen van Johan van der Veen, Babs Lieve-Persoons en Edith van der Horn
- Gemeentearchief Zeist, archief gemeentepolitie, toegang 3500, dagrapport van 23 januari 1944
- meitotmei.nl, Verhalen over de Tweede Wereldoorlog, WW2 Zaanstreek, Opkomst en ondergang van de ‘wilde’ verzetsgroep Koog-Bloemwijk
- Digitaal joods monument, Sophia da Costa Senior
- ITS Arolsen, Joodse Raad-kaart voor Sophia da Costa Senior
- www.delpher.nl, advertenties van Da Costa’s beddenzaak
1. Dolderseweg 42
2. Herman Lieve
3. Sophia da Costa Senior
4. Herman Lieve en Sophia da Costa Senior
5. Herman Lieve en Sophia da Costa Senior
6. Advertentie van Da Costa’s goedkoope beddenwinkel in de Arnhemse Courant van 12 juni 1940.
7. Joodse Raad-kaart voor ‘strafgeval’ Sophia da Costa Senior