Dolderseweg 1, Huis ter Heide

(Aangevuld met enkele details ten opzichte van het Onderduikboek, pagina’s 320-322)

Onderduikster:

• Klaartje Winkel-Gans, gehuwd (Rotterdam, 27 januari 1884 – Amsterdam, 1 maart 1956)

Onderduikgevers:

• Bastiaan Tuinstra, predikant (Franeker, 31 januari 1881 – Koudekerk aan de Rijn, 25 februari 1951), en
• echtgenote Margaretha Willemina Tuinstra-Alers (Rotterdam, 8 april 1884 – Leiden, 8 februari 1962)

Twee thuiswonende kinderen (1918, 1920)

Theologiestudent Bas Tuinstra sluit tijdens zijn studietijd in Leiden een – levenslange – vriendschap met de rechtenstudent Jos Winkel. Zelf wordt Tuinstra predikant in Huis ter Heide. Hij begint daar op 18 december 1927, en gaat dan tijdelijk wonen in de pastorie in de kerk wonen. Op 2 augustus 1928 legt zijn 3-jarig zoontje de eerste steen voor een aparte woning. Als die nieuwe pastorie betrokken kan worden, wordt de pastorie in de kerk kosterswoning.

Jos Winkel vestigt zich in 1906 als advocaat en procureur in Rotterdam en neemt ongeveer rond die tijd ook afstand van het joodse geloof. Hij trouwt met Klaartje Gans en krijgt met haar een zoon Hans en een dochter Elly. Tijdens de Eerste Wereldoorlog vangt het gezin Winkel-Gans Belgische vluchtelingen op.

De advocatenpraktijk van Jos Winkel is succesvol. Hij is een Bourgondiër en heeft goede relaties. De Duitse inval maakt een einde aan een goed bestaan. Jos Winkel beschouwt zichzelf niet als joods – dat is volgens hem een kwestie van geloof en niet van ras – maar daar denkt de bezetter anders over. Hij verliest de strijd en moet als ‘voljoodse’ man alle anti-joodse maatregelen ondergaan. Daarop laat hij alvast een deel van zijn bezittingen onderduiken.

Zijn echtgenote Klaartje heeft een joodse vader en niet-joodse moeder. Omdat ze als ‘half-joodse’ getrouwd is met een ‘voljood’ wordt ze ook als ‘voljood’ beschouwd volgens de Neurenberger wetten die nu ook in Nederland gelden. En dat geldt dan ook voor haar beide kinderen.

Zoon Hans, als gemengd gehuwde voorlopig buiten schot, ziet in de meidagen van 1940 bovendien kans om als militair naar Engeland te reizen. Het echtpaar Winkel-Gans en hun dochter besluiten in december 1942 om onder te duiken.

Bas Tuinstra is in 1941 ernstig ziek geweest, maar inmiddels hersteld en in staat om zijn oude studievriend te helpen. Jos Winkel en zijn dochter Elly worden aanvankelijk ondergebracht bij de dochter en schoonzoon van Bas Tuinstra, en Klaartje Winkel-Gans krijgt langdurig onderduik bij Bas Tuinstra zelf, in Huis ter Heide.

Jos Winkel gaat naar een ander onderduikadres, in Zwijndrecht. Daar wordt hij in maart 1944 gearresteerd en op 1 april geïnterneerd in Kamp Westerbork (Barak 72). Met het laatste transport vanuit Kamp Westerbork wordt hij naar Auschwitz gedeporteerd, op 3 september 1944. Als de Russen Auschwitz naderen, wordt het kamp zo veel mogelijk ontruimd. Ook de oudere gevangenen in de quarantainebarak worden omstreeks 19 januari 1945 te voet weggevoerd. Jos Winkel kan, als gevolg van oogproblemen – het gevolg van een mislukte operatie tijdens de bezetting – het tempo niet volgen. Net als veel anderen wordt hij onderweg doodgeschoten door SS-bewakers.

Zijn zoon moet na de bevrijding tot voor het Gerechtshof in Den Haag procederen om een overlijdensverklaring te verkrijgen. Het proces vormt de aanleiding tot nieuwe wetgeving die het nabestaanden minder moeilijk maakt.

Permanent verblijf in de pastorie zal niet altijd mogelijk zijn door geallieerde bombardementen op het vliegveld Soesterberg, waarbij de pastorie en de kerk soms ook de volle laag krijgen. Op 8 maart 1944 wordt de pastorie geraakt, op 3 september 1944 krijgt de kerk een voltreffer, op 31 maart 1945 wordt de pastorie opnieuw geraakt en op 24 april 1945 raakt de kerk zwaar beschadigd bij een aanval van 12 Britse Spitfires.

Hoe dan ook, Klaartje Winkel-Gans en haar dochter Elly overleven de bezetting in onderduik, onder meer bij de familie Tuinstra-Alers. Na de bevrijding laten ze zich door dominee Tuinstra dopen en aannemen in de Nederlands Hervormde kerk.

Op 1 mei 1946 gaat Bas Tuinstra met emeritaat.

Bronnen:

• www.joodsmonument.nl, Joseph Winkel: Laurens Winkel, ‘Mr. Joseph Winkel (1881-1945), naamgever van het Mr Joseph Winkel Studiefonds Rechtsgeschiedenis’, in ‘Pro memorie, Bijdragen tot de rechtsgeschiedenis in Nederland’, Stichting tot uitgaaf der bronnen van het Oud-Vaderlandse Recht, jaargang 18, Uitgeverij Verloren BV, 2016
• Aanvullende mededelingen van Laurens Winkel
• ITS Arolsen, digitale collecties, Joodse Raad-kaart voor Joseph Winkel (een Joodse Raad-kaart voor Klaartje Winkel-Gans is niet aangetroffen)
• Dick van Kooten, ‘Het witte kerkje 150 jaar’, uitgave van de Hervormde Wijkgemeente Het Witte Kerkje, Huis ter Heide, Amersfoortseweg 47, 3712 BA Huis ter Heide, januari 2010

1. Het witte kerkje.

2. De Nederlands Hervormde kerk aan de Amersfoortsestraatweg in Huis ter Heide in vroeger tijden

3. Achter dominee Bas Tuinstra, dochter Nelly en echtgenote Margaretha Tuinstra-Alers en voor zoon Jan en dochter Roberta

4. Bericht in De Banier van 5 september 1941 over het herstel van dominee Bas Tuinstra na een zware ziekte

4. Klaartje Winkel-Gans

5. Bericht in De Gooi- en Eemlander van 13 december 1943 over waarneming door dominee Tuinstra in Lage Vuursche

6. Dominee Bas Tuinstra