De Wetlaan 12

(Nieuw ten opzichte van het Onderduikboek en het Supplement)

Onderduiker:

• Levie van Creveld, weduwnaar, slager, directeur NV (Rotterdam, 11 december 1875 – Zeist, 21 april 1951)

Onderduikgevers:

• Wilhelmus Hendricus Rijnders, trambestuurder (Amsterdam 26 april, 1901– Utrecht, 20 augustus 1972) en
• echtgenote Lena Rijnders-Carelse (Zeist, 3 januari 1908 – Zeist, 18 maart 1962)

Geen kinderen

Op 17 maart 2020 stuurde Christiaan Rigters het volgende mailbericht:

‘*Mijn Oudoom – de heer W. F. Rijnders – heeft in de 2e wereldoorlog ook een Joodse onderduiker in zijn huis aan de Wetlaan te Zeist gehad. Deze Belgische meneer werd achtervolgd en is via de tuin het huis van mijn Oudoom binnengelopen. Hij heeft daar een behoorlijke tijd ondergedoken gezeten en is na de oorlog – als ik het goed heb onthouden- uiteindelijk naar Israël geëmigreerd.

Als dank voor het onderduiken is mijn Oudoom meerdere malen met zijn vrouw uitgenodigd om naar Israël te komen waar hij ook een herinneringsboom heeft geplant. Deze Joodse meneer bezat een chocoladefabriek in Zwitserland en jaarlijks kreeg mijn Oudoom- en na zijn overlijden in 1971 zelfs nog zijn zus (mijn Oma)- een uitgebreid chocoladepakket toegestuurd. Ook heeft mijn Oudoom als dank meerdere cadeaus (Joodse voorwerpen) gehad, waaronder een prachtige Menorah die nu in mijn bezit is. Mijn Oma had zelfs nog een foto van deze meneer in haar kamer staan. Helaas weten mijn moeder en tantes niet meer de naam van deze Joodse meneer.*’

Uit meldingen blijkt telkens weer dat de overlevering na de bevrijding te lijden heeft gehad onder het jarenlange, grote zwijgen. Onderzoek levert dan soms de combinatie van een onderduiker met het feitelijke verhaal. Zo ook dit keer. De eerste stap was het vaststellen van de identiteit van oudoom Rijnders.

Via het Geheugen van Zeist kon achterhaald worden dat de enige Rijnders in 1942 in Zeist op De Wetlaan 12 woonde, trambestuurder Wilhelmus Hendricus Rijnders. Vervolgens is in oude kranten op de trefwoorden ‘W.H. Rijnders’ en ‘Zeist’ gezocht en dat leverde enkele aardige hits op. Bijvoorbeeld dat W.H. Rijnders in 1938 bij oefeningen van de vrijwillige burgerwacht in Zeist een prijs had gewonnen.

Maar vooral was er de verrassende hit, in de vorm van een overlijdensadvertentie in het Nieuw Israelitiesch weekblad van 27 april 1951. Daarmee liet het echtpaar Rijnders-Carelse weten dat een week eerder hun geliefde huisgenoot en goede vriend Levie van Creveld was overleden op hun adres. Veelzeggend was de zin: ‘Ruim acht jaar mochten wij hem in ons midden hebben.’ Levie van Creveld was dus in 1943 bij het echtpaar gekomen en het had blijkbaar zodanig geklikt, dat hij nooit meer was weggegaan. Wel een heel bijzondere onderduikgeschiedenis.

Op de website van Joods erfgoed (‘Joodse sporen in Rotterdam en omgeving’) wordt een pagina gewijd aan Levie van Creveld. Van Creveld was de oudste zoon uit een gezin met vijftien kinderen. Met zijn in 1935 overleden echtgenote Sjaantje van Leeuwen kreeg Levie van Creveld drie zoons. Twee van hen zouden de Holocaust ook overleven, maar Levies zoon en schoondochter Meijer en Salomée van Creveld-Geldzähler zouden op 1 juli 1943 vermoord worden in Auschwitz. Een bijzondere broer van zijn echtgenote was Isaac van Leeuwen die ook een beschrijving heeft gekregen bij Joods Erfgoed Rotterdam.

Levie van Creveld was slager van beroep en exploiteerde voor de Tweede Wereldoorlog aanvankelijk met zijn zwager Henri Bernard van Leeuwen de NV Nederlandsche Darmindustrie ‘Neda’, een bedrijf dat worstverpakkingen maakte van de darmen van slachtdieren. Het bedrijf had kantoren in Amsterdam, Den Haag en Rotterdam (bij het abattoir), maar ging in 1937 failliet. Van Creveld begon daarop met zijn zwager Nathan Salomon Frenk het bedrijf Van Creveld & Frenk Darmenhandel.

Hij was van 1919 tot 1942 lid van het bestuur van de Nederlands Israëlitische gemeente in Rotterdam.

Levie van Creveld woonde bij het begin van de bezetting op Rochussenstraat 361b in Rotterdam. Op 29 oktober 1940 verhuisde hij binnen Rotterdam naar het adres Mathenesserlaan 445.

Op 16 november 1942 werd hij gearresteerd, om de volgende dag op transport gezet te worden naar Kamp Westerbork. Dat ging blijkbaar niet door, waarschijnlijk omdat hij een voorlopige vrijstelling van deportatie had vanwege zijn kerkelijke bestuursfunctie.

Die vrijstelling moet uiterlijk op 11 februari 1943 vervallen zijn, toen hij – ongetwijfeld gedwongen – volgens het Amsterdamse bevolkingsregister verhuisde naar Nieuwe Prinsengracht 16 III in de Amsterdamse Jodenwijk (Judenviertel). Of was het Kloveniersburgwal 119, zoals in de administratie van de Joodse Raad vermeld werd.

Hoe dan ook, het voorspelbare vervolg wachtte hij niet af.

Dat Levie van Creveld in Zeist onderdook had mogelijk mede te maken met het feit dat zijn zoon en schoondochter Carel en Regina van Creveld-Geldzähler – zij was een kunstenaar – op De Wetstein Pfisterlaan 39 in Driebergen woonden. Carel van Creveld had een tijdelijke ontheffing van deportatie en zou contact met lokale helpers gezocht kunnen hebben.

Op 21 februari 1943, tien dagen nadat hij geregistreerd was in het Amsterdamse bevolkingsregister, liep hij die tuin in Zeist in, bij de juiste mensen die zich over hem ontfermden en bevriend raakten met hem voor de verdere duur van zijn leven.

Na de bevrijding ging Levie van Creveld dus niet naar Israël. Hij ging nergens naar toe, maar bleef tot zijn dood op De Wetlaan 12 en dat maakt deze onderduikgeschiedenis extra bijzonder.

Bronnen:

• Mededelingen en foto’s van Christiaan Rigters, Yokim van Creveld en Arieh Sadeh
• www.geheugenvanzeist, collecties, adresboeken
• Nieuw Israëlitisch weekblad van 27 april 1951, overlijdensadvertentie Levie van Creveld
• www.joodserfgoedrotterdam.nl, Levie en Isaac van Creveld
• Stadsarchief Amsterdam, indexen, archiefkaart voor Levie van Creveld
• Gemeentearchief Zeist, oud bevolkingsregisters, persoonskaart Levie van Creveld
• ITS Arolsen, digitale collecties, Joodse Raad-kaarten voor Carel en Levie van Creveld
• rkd.nl, kunstenaar Dora van Creveld-Geldzähler

1. De Wetlaan 12

2. De door de onderduiker geschonken menora

3. De trouwfoto van Wim Rijnders en Lena Carelse

4. Het echtpaar Rijnders-Carelse voor hun huis aan de Wetlaan

5. De overlijdensadvertentie van Levie van Creveld in het Nieuw Israelitiesch Weekblad van 27 april 1951

6. Huwelijksfoto van Levie van Creveld en Sjaantje van Leeuwen

7. Sjaantje van Creveld-van Leeuwen

8. Levie van Creveld

9. Levie van Creveld met een kleinzoon