Burgemeester Patijnlaan 200

(Zie het Onderduikboek, pagina 472; herschreven en aangevuld met informatie)

Onderduikster:

• Esther Mietje van Gelder-Philips (Zutphen, 25 oktober 1919 – Amsterdam, 12 januari 2009)

Bewoners (= onderduikgevers?):

• Daniel Udo de Haes, onderwijzer, leraar en schrijver van kinderboeken (Singaradja-Nederlands-Indië, 1 september 1899 – Zeist, 8 maart 1986) en
• echtgenote Johanna Elisabeth Udo de Haes-Goudoever (Utrecht, 31 mei 1904 – Zeist, 1996)

Tijdens de bezetting twee kleine kinderen

Elly (Esther Mietje) Philips is de dochter van Leon en Henriëtte Esther Philips-Noach in Zutphen. Ze heeft een twee jaar jongere zuster Mietje Henriëtte Philips. Vader Leon Philips is al vóór de bezetting gestopt met werken als export-veehandelaar.

Op 5 september 1941 trouwt Elly Philips (21) in Zutphen met de zes jaar oudere, in Rotterdam geboren ‘Kappi’ (Karel) van Gelder die net als zij van beroep kantoorbediende is. Lang is er niet sprake van huwelijksgeluk. Een week later wordt het gezin Philips-Noach namelijk al op dramatische wijze geconfronteerd met de Holocaust.

Van 13 tot en met 15 september 1941 voert de bezetter niet alleen enkele razzia’s uit in Amsterdam, maar ook in het Oosten van Nederland. De Wannsee-conferentie heeft nog niet plaatsgevonden en de nazi’s hebben nog niet besloten tot systematische uitroeiing van de joden, maar wel willen ze schrik aanjagen onder de joodse bevolking. Honderden joodse mannen wordt opgepakt. Dankzij waarschuwingen duiken in Zutphen veel joodse inwoners onder, maar Leon Philips en zes andere mannen worden gearresteerd. Ze worden op een aanhangwagen naar de Zaadmarkt in Zutphen gebracht. Net als alle anderen die bij de razzia’s zijn gearresteerd, worden ze op transport naar het later zo berucht geworden Mauthausen gesteld.

Dat Mauthausen staat voor een terdoodveroordeling is nog niet bekend, maar wordt snel duidelijk. Op 30 oktober, 5 november en 15 november 1941 stuurt de Joodse Raad vanuit Amsterdam drie brieven aan Benedictus de Metz, godsdienstleraar bij de joodse geloofsgemeente te Zutphen, die zelf in 1943 in Sobibor zal worden vermoord. Met die brieven wordt namens de Sicherheitzpolizei meegedeeld dat de joodse Zutphenaren tussen 14 oktober en 1 november tengevolge van ‘hersenbeschadiging’ zijn overleden in Mauthausen. Later zal blijken dat van de bijna 1000 joden die in 1941 naar Mauthausen zijn gedeporteerd er in januari 1942 niet één meer in leven was.

Leon Philips is op 18 oktober 1941 vermoord.

Het gezin Philips-Noach weet daarmee al vroeg tijdens de bezetting wat deportatie kan betekenen. Henritte Philips-Noach en haar beide dochters duiken op zeker moment onder. Elly’s echtgenoot ‘Kappi’ van Gelder ook en komt terecht in Katwijk, waar een dominee zijn gemeenteleden stimuleert tot het geven van onderduik. Het pasgetrouwde echtpaar Simon en Jacoba Leenheer-de Visser, dat een bakkerij exploiteert, onderhoudt een doorgangshuis voor joodse onderduikers. ‘Kappi’ van Gelder wordt begin 1943 naar hen doorverwezen. Hoewel er net een baby geboren is, mag Van Gelder blijven en wordt er voor hem een speciale schuilplaats in het huis gemaakt. Hij helpt ‘s nachts mee in de bakkerij en houdt zich overdag schuil.

Of Elly (Esther) van Gelder-Philips samen met haar echtgenoot eerst ergens anders ondergedoken heeft gezeten, is niet bekend. Zelf duikt zij op een gegeven moment onder in Zeist, bij het echtpaar Daniel en Johanna Udo de Haes-van Goudoever op Patijnlaan 200. Het echtpaar heeft twee kleine kinderen en vraagt in De Zeister Courant regelmatig om huishoudelijk personeel. Elly van Gelder-Philips wordt op 17 maart 1943 in het Zeister bevolkingsregister vals geregistreerd als de ongetrouwde, roomskatholieke ‘Francisca Elisabeth van Heel’, zogenaamd geboren in Deventer op dezelfde dag als Elly van Gelder-Philips. Bij ‘Fransje van Heel’ wordt het beroep hulp in de huishouding vermeld en ongetwijfeld werkt zij als zodanig in het onderduikgezin Udo de Haes-van Goudoever.

Hoe zij in Zeist terechtgekomen is, is onduidelijk, maar in september 1944 houdt het plotseling op. Blijkbaar heeft ze op een of andere manier contact gehouden met haar in Rijnsburg ondergedoken echtgenoot. Van het echtpaar Leenheer-de Visser mag ook zij naar Rijnsburg komen. Ze heeft uitstekende valse papieren, waarmee ze in de buurt uit werken gaat.

‘Kappi’ en Elly van Gelder-Philips halen de bevrijding bij het echtpaar Leenheer-de Visser. Ze blijven ook inwonen, totdat ze een eigen huis gevonden hebben. Het gezin Leenheer-de Visser zal Elly altijd bij haar schuilnaam ‘Fransje’ blijven noemen.

De bezetting is voor Kappi en Elly van Gelder-Philips een diepzwarte periode geworden. Kappi’s ouders, broer en zuster zijn vermoord. Ellie’s zuster Mietje heeft overleefd, maar haar moeder is verraden toen ze ondergedoken zat en vermoord.

Kappi en Elly krijgen een dochter, maar hun huwelijk eindigt in 1962 met een scheiding.

Elly overlijdt op 12 januari 2009 in Amsterdam. Kort voordien, op 7 december 2008, heeft Yad Vashem Simon en Jacoba Leenheer-de Visser erkend als Rechtvaardigen onder de Volkeren.

Bronnen:

• katwijkinoorlog.nl (Yad Vashem, de Rechtvaardigen van Rijnsburg: onderduik van het echtpaar Kappi en Elly van Gelder-Philips)
• wiewaswie, Esther Mietje Philips
• Geheugen van Zeist, collecties, De Zeister Courant in de jaren 1942-1945
• Gemeentearchief Zeist, 1499-5500, register van illegalen: ‘Francisca Elisabeth van Heel’
• data.labs.kadaster.nl/hack-a-lod/stolpersteine, Leon en Henriette Philips-Noach
• www.joodsmonument.nl, Leon en Henriette Philips-Noach en Carel en Sara van Gelder-Philips
• ITS Arolsen, digitale collecties, geen vermeldingen gevonden van Karel en Est(h)er M. van Gelder-Philips
• Stadsarchief Amsterdam, indexen, archiefkaarten voor Ester Mietje Philips en Karel van Gelder
• www.stolpersteinezutphen.nl, Leon en Henriette Philips-Noach

1. Burgemeester Patijnlaan 200

2. De Burgemeester Patijnlaan in vroeger tijden.

3. Bakkerij Leenheer in Katwijk, waar het echtpaar Van Gelder-Philips gezamenlijk ondergedoken zat